Przejdź do treści

Noteć o świcie – kajakiem przez ciszę

Piąta rano. Mgła leży na wodzie tak nisko, że wiosło wchodzi w nią po połowie ruchu. Kajak suwa się bez wysiłku – Noteć o tej porze nie ma nurtu. Ma tylko ciszę, parę wodną i gdzieś daleko, za ścianą trzcin, pierwszy głos żurawia.

O Noteci mówi się, że jest leniwa. I rzeczywiście – na dużych odcinkach jej prąd jest tak słaby, że trudno ustalić, w którą stronę płynie. Siódma najdłuższa rzeka w Polsce, największy dopływ Warty, 391 kilometrów wody, która nie spieszy się nigdzie. Ale „leniwa” to określenie niesprawiedliwe. Noteć nie jest leniwa – jest cierpliwa. I kto potrafi wstać o świcie i wypłynąć na nią kajakiem, zanim obudzi się reszta świata, ten zrozumie różnicę.

Dwie rzeki w jednej

Noteć dzieli się na dwa wyraźnie różne odcinki, i charakter każdego z nich jest tak odmienny, że mogłyby to być zupełnie inne rzeki. Noteć Górna – od źródeł na Pojezierzu Kujawskim, przez ciąg jezior włącznie z legendarnym Gopłem, aż do Nakła nad Notecią – to rzeka naturalna, meandrująca między łąkami i lasami, z czystą wodą i silnie porośniętym korytem. Na tym odcinku Noteć ma jeszcze charakter dzikiej rzeki nizinnej, choć nie brakuje tu również elementów kulturowych – przepływa przez stawy rybne, mija ruiny młynów i niesie ze sobą echa dawnej gospodarki wodnej.

Poniżej Nakła zaczyna się Noteć Dolna – rzeka uregulowana i skanalizowana w XIX wieku, wyposażona w system śluz, które pozwalają na żeglugę nawet większym jednostkom. To tutaj Noteć staje się częścią Wielkiej Pętli Wielkopolski – szlaku wodnego o długości 690 kilometrów, łączącego Wartę, Noteć, Kanał Bydgoski i Kanał Ślesiński w jedną okrężną trasę. I to tutaj, paradoksalnie, rzeka uregulowana oferuje jedne z najpiękniejszych doświadczeń kajakowych w regionie.

Czternasty stopień wodny

Na 137-kilometrowym odcinku Noteci Dolnej znajduje się czternaście stopni wodnych – więcej niż na jakiejkolwiek innej rzece w Wielkopolsce. Każdy z nich obsługują śluzy lub jazy, często zabytkowe, pamiętające czasy pruskiej inżynierii wodnej. Dla kajakarza śluzowanie to nie przeszkoda, lecz atrakcja. Wpływasz do komory śluzy, ślusarz zamyka za tobą wrota, poziom wody zaczyna się zmieniać – i przez kilka minut siedzisz w kajaku, patrząc, jak ściany komory rosną lub maleją wokół ciebie. To dziwne uczucie zawieszenia między dwoma odcinkami rzeki, między jednym poziomem wody a drugim.

Niektóre śluzy są drewniane, inne murowane z cegły, jeszcze inne przebudowane w betonie – ale każda ma swoją historię i swojego ślusarza, który zwykle chętnie opowie o rzece coś, czego nie znajdzie się w żadnym przewodniku. Korzystanie ze śluz bywa odpłatne, ale można je też ominąć, przenosząc kajak po lądzie – co przy lekkiej jednostce zajmuje dosłownie kilka minut.

Czarnkowska Szwajcaria

Między Czarnkowem a Wieleniem Noteć robi coś nieoczekiwanego – wpływa w krajobraz, który mieszkańcy od pokoleń nazywają Czarnkowską Szwajcarią. Nazwa jest oczywiście na wyrost, ale oddaje wrażenie, jakie robi dolina rzeki otoczona wzgórzami morenowymi. Po obu stronach koryta wznoszą się pagórki porośnięte lasem, a sama rzeka płynie w dole, wąska i cicha, tworząc meandry między łąkami i zarośniętymi starorzeczami.

Ten odcinek jest szczególnie piękny wczesnym rankiem, kiedy mgła wypełnia dolinę i jedynym punktem orientacyjnym są wierzchołki drzew na zboczach. Kajak płynie wtedy dosłownie przez chmurę. Dźwięki są stłumione, kolory przygaszone, a jedyne, co jest wyraźne, to zapach wody, mułu i mokrej trawy. Kiedy około ósmej mgła zaczyna się podnosić, krajobraz odsłania się stopniowo – najpierw szuwary, potem łąki, potem wzgórza, wreszcie niebo. Trudno wymyślić lepszy sposób na poranek.

Ptasia autostrada

Dolina Noteci to nie tylko korytarz wodny – to jeden z najważniejszych korytarzy ekologicznych w północnej Wielkopolsce. Rzeka stanowi południową granicę Puszczy Noteckiej, a jej szerokie, podmokłe łąki i rozlewiska tworzą siedliska dla dziesiątków gatunków ptaków wodnych i błotnych. Jesienią i zimą Noteć staje się jedną wielką ptasią autostradą – tysiące gęsi, kaczek i łysek wykorzystują dolinę jako szlak migracyjny i zimowisko.

Dla obserwatora ptaków kajak na Noteci to narzędzie lepsze od jakiejkolwiek czatowni. Jednostka siedząca nisko na wodzie nie budzi niepokoju ptaków tak jak człowiek stojący na brzegu. Płynąc w ciszy, można podpłynąć na kilkanaście metrów do żerującego czapla siwego, zaskoczonego zimorodka czy pary łabędzi niemych pilnujących gniazda w szuwarach. Warunek jest jeden – cisza. Żadnych głośnych rozmów, żadnego stukania wiosłem o burtę, żadnych nagłych ruchów. Noteć nagradza cierpliwych.

Wśród gatunków, które regularnie spotyka się na Noteci, są żurawie – ich trąbiące głosy słychać o świcie i zmierzchu, kiedy ptaki przelecają między noclegowiskami na bagnach a żerowiskami na polach. Wiosną i latem na łąkach zalewowych gniazdują czajki, rycyki i krwawodzioby – kuliki, których populacje w całej Europie drastycznie spadają, ale które nad Notecią wciąż znajdują warunki do rozrodu.

Dolina Noteci jest też domem dla bobrów i wydr, a w samej rzece żyją gatunki ryb, które wymagają czystej wody – koza, boleń, piskorz i różanka. Ta ostatnia – drobna rybka o opalizujących bokach – jest bioindikatorem: jej obecność oznacza, że woda jest w dobrym stanie ekologicznym. Różanka ma niezwykły sposób rozrodu – składa ikrę do wnętrza małży, które pełnią rolę żywego inkubatora. To jeden z najbardziej eleganckich przykładów symbiozy w polskich rzekach.

Rzeka, która łączyła morza

Noteć ma historię, która sięga daleko poza Wielkopolskę. Wraz z Kanałem Bydgoskim, który łączy ją z Brdą i dalej z Wisłą, tworzy fragment Międzynarodowej Drogi Wodnej E70 – szlaku żeglugowego ciągnącego się od Antwerpii w Belgii po Kłajpedę na Litwie. W XVIII i XIX wieku, kiedy transport wodny był główną formą przewozu towarów na dalekie odległości, Noteć pełniła funkcję strategicznej arterii handlowej. Barki z drewnem, zbożem i solą płynęły nią na zachód do Odry i dalej do portów bałtyckich.

Dziś żegluga towarowa na Noteci praktycznie nie istnieje, ale ślady jej dawnej świetności są wszędzie – w zabytkowych śluzach, w ruinach spichlerzy nad brzegiem, w szerokości koryta, które kiedyś musiało pomieścić barki z ładunkiem. I w nazwie – bo Noteć to prawdopodobnie jedno z najstarszych słowiańskich hydronimów, wywodzące się od rdzenia oznaczającego „mokre miejsce„ lub „bagnisty teren”. Rzeka od zawsze była definiowana przez wodę, która ją otacza.

Jak to wygląda w praktyce

Na jednodniowy spływ doskonale nadaje się odcinek od Czarnkowa w dół rzeki – około trzynastu kilometrów spokojnej wody, które można pokonać w cztery do pięciu godzin, wliczając postoje na podziwianie krajobrazu, fotografowanie ptaków i ewentualne śluzowanie. Marina w Czarnkowie jest jedną z najlepiej wyposażonych nad Notecią i stanowi wygodny punkt startowy.

Kto ma więcej czasu, może zaplanować trasę dwu- lub trzydniową, nocując w marinach lub na polach biwakowych rozstawionych wzdłuż szlaku. Noteć jest rzeka łatwą – brak progów i bystrzy sprawia, że nadaje się nawet dla początkujących kajakarzy i rodzin z dziećmi. Jedyne, na co trzeba uważać, to wiatr – na otwartych odcinkach, gdzie rzeka płynie między niskimi łąkami, nawet umiarkowana bryza potrafi utrudnić jazdę, zwłaszcza pod prąd.

A jeśli ktoś woli suchy ląd – brzegi Noteci przecinają szlaki rowerowe i piesze, z których rozciągają się widoki na dolinę. W Osieku nad Notecią działa skansen etnograficzny, a w Drawsku – ruiny zamku nad rzeką, które wyglądają najlepiej w jesiennym świetle, kiedy mury porastające bluszcze przybierają kolor rdzy.

Mgła nad Notecią podnosi się zwykle przed dziewiątą. Ale wspomnienie poranka – ciszy, pary wodnej i tego pierwszego głosu żurawia – zostaje na dłużej.

Noteć ma jeszcze jeden atut, o którym rzadko się mówi: jest rzeką bezpieczną. Brak progów, bystrzy i przeszkód wodnych oznacza, że nawet całkowity debiutant może tu wypłynąć bez obaw o wywrotkę. Głębokość koryta jest wystarczająca przez cały sezon, a nurt – nawet na odcinkach poza śluzami – jest na tyle łagodny, że kajak praktycznie stoi w miejscu, jeśli przestanie się wiosłować. To rzeka, na której można pozwolić sobie na luksus patrzenia w górę zamiast w przód – na chmury, na czaple przelatujące nisko nad wodą, na rysujące się na tle nieba sylwetki drzew. Noteć nie wymaga od kajakarza umiejętności. Wymaga tylko obecności.