Czwarta rano, lipiec, ulica na Grunwaldzie. Latarnie jeszcze świecą, ale niebo już szarzeje. Po chodniku truchta lis – rudy, z bujnym ogonem, pewny siebie jak stały bywalec. Mija zaparkowane samochody, zerka w stronę śmietnika, skręca za róg i znika między blokami. Nikt go nie widział, bo nikt o tej porze nie patrzy.
Poznań ma pół miliona ludzi i – według ostrożnych szacunków – kilkaset lisów. Nie w zoo. Nie w okolicznych lasach. W mieście. Między blokami, w parkach, na skwerach, w ogródkach działkowych. Lisy, dziki, kuny, borsuki, sarny, jeże, nietoperze, sokoły wędrowne – lista dzikich zwierząt, które na stałe zamieszkują stolicę Wielkopolski, jest dłuższa, niż większość mieszkańców podejrzewa. I nie chodzi o zwierzęta, które czasem zabłądzą z lasu. Chodzi o populacje typowo miejskie – zwierzęta urodzone w Poznaniu, które nie znają innego środowiska.
Kliny, które trzymają miasto przy życiu
Żeby zrozumieć, dlaczego akurat Poznań jest tak gościnny dla dzikiej przyrody, trzeba spojrzeć na mapę z góry. Miasto ma unikalny w skali kraju układ zieleni – tak zwany system pierścieniowo-klinowy, zaprojektowany jeszcze w okresie międzywojennym. Wyobraź sobie gwiazdę: z centrum miasta rozchodzą się promieniście kliny zieleni – szerokie pasy parków, lasów i terenów zielonych, które ciągną się od śródmieścia aż po granice administracyjne i dalej, w okoliczne lasy.
Klin zachodni to Las Sołacki i tereny nad Bogdanką, przechodzące w lasy komunalne. Klin północny biegnie przez Cytadelę w stronę Moraska. Klin wschodni to dolina Cybiny z Maltą i stawami w Antoninku. Klin południowy – Dębina i tereny nad Wartą. Między nimi łączniki, parki, skwery, cmentarze – cała sieć zielonych korytarzy, którymi zwierzęta mogą przemieszczać się po mieście bez konieczności przekraczania wielopasmowych dróg.
Ten system nie powstał z myślą o lisach – chodziło o przewietrzanie miasta i rekreację. Ale efekt uboczny okazał się bezcenny. Korytarze ekologiczne działają jak autostrady dla dzikiej fauny. Sarna, która rano żeruje nad Cybiną, wieczorem może być już w okolicach Cytadeli – i ani razu nie musi wychodzić na asfalt. Przynajmniej w teorii. W praktyce zwierzęta od dawna nauczyły się żyć bliżej ludzi, niż komukolwiek się wydaje.
Lis – mieszkaniec, nie gość
Lis jest prawdopodobnie najbardziej udanym dzikim imigrantem w historii Poznania. Pierwsze doniesienia o lisach w centrum miasta pojawiły się kilkanaście lat temu, ale populacja rosła szybko. Lisy zadomowiły się w okolicach trasy tramwajowej na Piątkowo, na Grunwaldzie, na Wildzie, w parkach na Łazarzu. Widywano je przy śmietnikach, na podwórkach, na placach zabaw o świcie.
Miejskie lisy różnią się od leśnych. Są mniej płochliwe, aktywne o nietypowych porach, przyzwyczajone do hałasu i sztucznego światła. Ich dieta jest inna – mniej myszy i królików, więcej resztek jedzenia, owoców z ogródków, gołębi. Nie brakuje im pożywienia, więc nie muszą bronić dużych terytoriów. Miejski lis potrzebuje ułamka przestrzeni, jaką zajmuje jego leśny kuzyn.
Czy lisy w mieście to problem? Dla szczurów – zdecydowanie tak, bo lis jest świetnym łowcą gryzoni. Dla ludzi – raczej nie. Zdrowy lis unika kontaktu z człowiekiem. Jedynym realnym zagrożeniem jest dokarmianie – lis przyzwyczajony do ludzkiego jedzenia traci naturalną ostrożność i zaczyna zachowywać się nachalnie. Zasada jest prosta: nie karmić, nie gonić, nie głaskać. Podziwiać z dystansu.
Dziki – kłopotliwi współlokatorzy
O ile lisy wślizgują się do miasta cicho i dyskretnie, dziki robią to z subtelnością buldożera. Stada dzików regularnie odwiedzają poznańskie osiedla – Antoninek, Naramowice, Morasko, Piątkowo, Chartowo. Locha z prosiętami na osiedlowym trawniku to widok, który dawno przestał być sensacją.
Dziki przychodzą do miasta z prostego powodu: jest im tu łatwiej. W lesie muszą szukać żołędzi, korzonków, larw, ryć w twardej ziemi. W mieście mają klomby z cebulkami tulipanów, trawniki pełne pędraków, kosze na śmieci z resztkami jedzenia, a przede wszystkim – ludzi, którzy je dokarmiają, mimo kategorycznych zakazów. Stadko dzików szybko uczy się, że blok przy parku to lepsza stołówka niż las.
Problem w tym, że dorosła locha waży osiemdziesiąt kilogramów i potrafi być niebezpieczna, zwłaszcza jeśli ma przy sobie młode. Dziki w mieście to realne wyzwanie dla służb – straży miejskiej, leśników, myśliwych. Odłowy są trudne, a relokacja rzadko skuteczna, bo dziki mają doskonałą pamięć przestrzenną i wracają. Jedynym długoterminowym rozwiązaniem jest odcięcie im dostępu do jedzenia – szczelne śmietniki, zakaz dokarmiania, ogrodzenia ogródków. Dopóki tego nie będzie, dziki zostają.
Ukryci mieszkańcy – kuny, borsuki i goście z daleka
Lista dzikich ssaków w Poznaniu jest zaskakująco długa. Kuny domowe gnieżdżą się na strychach kamienic i w izolacji dachów – ich obecność zdradza zwykle hałas nocą i uszkodzone kable samochodowe, bo kuny lubią gryźć gumowe osłonki. Borsuki kopią nory w skarpach nad Wartą i w mniej uczęszczanych częściach parków. Norki amerykańskie – inwazyjny gatunek, który uciekł z ferm futrzarskich – żyją wzdłuż cieków wodnych.
Sarny pojawiają się regularnie na obrzeżach miasta, ale zdarzają się też w centrum – w parkach, na cmentarzach, na terenach kolejowych. Przemieszczają się klinami zieleni, zwykle o świcie lub zmierzchu. Dla kierowców to ryzyko – zderzenie z sarną przy prędkości miejskiej może poważnie uszkodzić samochód i skończyć się tragicznie dla zwierzęcia.
Od czasu do czasu Poznań odwiedzają goście naprawdę egzotyczni. Łoś na ulicy Bolesława Krzywoustego – takie rzeczy zdarzają się co kilka lat i każdorazowo wywołują poruszenie. Łoś w mieście jest zagubiony i zestresowany, potrzebuje spokoju i drogi ucieczki, a nie tłumu gapiów z telefonami. Bobry żyją nad Wartą i Cybiną – ich ślady widać na nadgryzionych drzewach wzdłuż rzek.
Ptaki – prawdziwi królowie miasta
Gdyby urządzić spis powszechny dzikiej fauny Poznania, ptaki wygrałyby miażdżąco. Na terenie miasta gniazduje kilkadziesiąt gatunków – od wszechobecnych wron i srok, przez dzięcioły, jaskółki, jerzyki i pustułki, po gatunki, których obecność w mieście wydaje się nieprawdopodobna.
Sokoły wędrowne – najszybsze zwierzęta na Ziemi, zdolne do pikowania z prędkością ponad trzystu kilometrów na godzinę – gniazdują na wysokich budynkach, traktując je jak zastępcze klify. Puszczyki, sowy o dużych ciemnych oczach, żyją w starych parkach z dziuplastymi drzewami. Zimorodki – małe, jaskrawoniebieskie ptaki kojarzone z dzikimi rzekami – widywane są nad Wartą w granicach miasta.
Ale nawet pospolite gatunki miejskie robią rzeczy fascynujące, jeśli poświęci się chwilę na obserwację. Kawki zakładają gniazda w kominach i szczelinach budynków, a wieczorami zbierają się w ogromne stada krążące nad dachami. Jerzyki – ptaki, które spędzają prawie całe życie w powietrzu – przylatują do Poznania w maju i przez dwa miesiące wypełniają niebo nad starymi kamienicami swoim przenikliwym piskiem. Kiedy w lipcu odlatują, miasto nagle robi się cichsze.
Jak patrzeć, żeby zobaczyć
Dzika przyroda Poznania nie jest ukryta. Jest niewidoczna – co to zupełnie inna rzecz. Niewidoczna, bo aktywna o porach, kiedy większość ludzi śpi, je śniadanie albo patrzy w ekran telefonu. Lis poluje o czwartej rano. Sarna przechodzi przez park o szóstej. Borsuk wychodzi z nory po zmroku. Puszczyk odzywa się o północy. Żeby zobaczyć dziki Poznań, trzeba po prostu zmienić godziny.
Świt jest najlepszą porą. Parki o piątej, szóstej rano latem to inny świat niż te same miejsca w południe. Mniej ludzi, mniej psów, mniej hałasu – więcej szans na spotkanie z dzikim mieszkańcem. Dolina Cybiny, tereny nad Wartą w okolicach Dębiny, Park Sołacki, Cytadela, lasy komunalne na Morasku – to są miejsca, gdzie przy odrobinie cierpliwości i ciszy można zobaczyć rzeczy, o których sąsiad z bloku nie ma pojęcia.
Warto zabrać lornetkę, ale ważniejsze od sprzętu jest zachowanie. Cisza, powolne ruchy, cierpliwość. Dzika przyroda miasta jest tuż obok – trzeba jej tylko pozwolić się pokazać. Bo Poznań, wbrew pozorom, nie należy tylko do ludzi. Dzielimy go z kilkoma tysiącami stworzeń, które mieszkały tu pierwsze.
