Jest taki moment w czerwcowy wieczór, kiedy łąki nad Wartą milkną na ułamek sekundy – a potem z trawy sięgającej pasa wybucha dźwięk, jakby ktoś przeciągał grzebieniem po krawędzi plastikowej linijki. Raz, drugi, trzeci. To derkacz – ptak, którego prawie nikt nie widział, ale którego głos od tysięcy lat oznacza jedno: ta łąka żyje.
Nadwarciański Park Krajobrazowy leży tam, gdzie Wielkopolska robi się płaska jak stół i mokra jak gąbka. Trzynaście tysięcy hektarów łąk, starorzeczy, wydm i rozlewisk, rozciągniętych wzdłuż trzydziestokilometrowego odcinka Warty między autostradą A2 a ujściem Prosny. Powiaty słupecki i wrzesiński, gminy Pyzdry, Zagórów, Lądek, Rzgów i Golina. Miejsca, które większość poznaniaków mija w drodze do Konina, nie zwalniając nawet na chwilę.
A powinni. Bo to jest jedno z siedmiu najcenniejszych miejsc w Polsce dla ptaków wodnych i błotnych. Nie piąte, nie dziesiąte – jedno z siedmiu. W 1995 roku, kiedy park formalnie powołano do życia, międzynarodowa organizacja BirdLife International nadała mu rangę ogólnoświatową jako Globally Important Bird Area. Na mapie ornitologicznej świata ten kawałek wielkopolskiej pradoliny świeci jasno.
Pradolina, która pamięta lodowiec
Żeby zrozumieć, dlaczego akurat tutaj przyroda postanowiła urządzić sobie rezerwat, trzeba cofnąć się o kilkanaście tysięcy lat. Pod koniec ostatniego zlodowacenia potężne masy wody z topniejącego lądolodu połączyły się z Prawartą i wyżłobiły koryto szerokie na kilka kilometrów. To jest właśnie Pradolina Warszawsko-Berlińska – geologiczny ślad po rzece, która była szersza od współczesnej Wisły w jej dolnym biegu.
Dzisiejsza Warta wykorzystuje zaledwie ułamek tego dawnego koryta. Ma tu kilkadziesiąt metrów szerokości i meandruje leniwie między kępami wydm i łąkami, które wiosną regularnie zalewa. Każda taka zmiana biegu zostawiła po sobie starorzecze – odcięty fragment dawnego koryta, który napełnia się wodą podczas wezbrań i powoli zarasta roślinnością wodną. Tych starorzeczy jest tu dziesiątki. Każde to osobny mikrokosmos, z własną populacją ryb, płazów i ptaków.
Krawędzie pradoliny, zwłaszcza po północnej stronie rzeki, wznoszą się wyraźnie nad płaskim dnem doliny. To naturalne punkty widokowe, z których rozciąga się panorama łąk ciągnących się po horyzont. W oddali migocze woda, nad nią kręcą się czaple, a z trawy dobiega chór żab. Większe miejscowości – Pyzdry, Zagórów – stoją mądrze na tych krawędziach, poza strefą zalewów. Nieliczne zabudowania w samej dolinie przykucnęły na wyniesionych kępach wydmowych, jakby pamiętały, że rzeka tu rządzi.
Derkacz i dwieście trzydzieści gatunków sąsiadów
Bohaterem tego miejsca jest derkacz – ptak wielkości kuropatwy, płowy, niepozorny i tak dobrze ukryty w wysokiej trawie, że nawet doświadczeni ornitolodzy widzieli go może kilka razy w życiu. Słyszeli natomiast setki razy. Samiec derkacza wydaje swój charakterystyczny terkoczący głos głównie nocą, od maja do lipca, i potrafi robić to godzinami bez przerwy. Dźwięk niesie się daleko nad płaskimi łąkami i jest tak rozpoznawalny, że nawet laik nie pomyli go z niczym innym.
Nadwarciański Park Krajobrazowy to jedno z ostatnich miejsc w Europie, gdzie derkacz jeszcze gniazduje. Ten gatunek jest zagrożony wyginięciem na kontynencie – potrzebuje rozległych, wilgotnych łąk koszonych tradycyjnymi metodami, późno w sezonie. Intensywne rolnictwo, wczesne koszenie i osuszanie łąk systematycznie pozbawiają go siedlisk. Tutaj, nad Wartą, łąki wciąż funkcjonują w starym rytmie – zalewane wiosną, koszone latem, wypasane jesienią. I derkacz zostaje.
Ale derkacz to tylko jeden z ponad dwustu trzydziestu gatunków ptaków stwierdzonych na terenie parku. Ponad sto pięćdziesiąt z nich to gatunki lęgowe – ptaki, które tu nie tylko przelatują, ale zakładają gniazda i wychowują młode. Czapla siwa jest najczęstsza, ale obok niej żyją gatunki, które w innych częściach kraju zobaczyć jest trudno: bąk z niskim, dudniącym głosem jak dmuchanie w pustą butelkę, bączek – najmniejsza europejska czapla, ślepowron o krwistoczerwonych oczach. W okolicach Policka gniazduje kolonia czterdziestu par perkoza zausznika. Nad łąkami patrolują rybitwy białoczelna i czarna, a czajki wykonują swoje akrobatyczne loty godowe, trzepocząc skrzydłami tak głośno, że słychać je z kilkuset metrów.
Jesienią park zamienia się w lotniskowiec. Tysiące ptaków przelotnych zatrzymują się tu na odpoczynek i żerowanie – bieliki, gągoły, nurogęsi, stada gęsi białoczelnych i zbożowych. Rozlewiska Warty oferują im to, czego potrzebują: płytką wodę pełną pożywienia i spokój.
Tysiąc roślin i solna niespodzianka
Flora parku liczy około tysiąca siedemdziesięciu gatunków roślin naczyniowych. Pięćdziesiąt siedem z nich jest prawnie chronionych, a czterdzieści podlega ochronie całkowitej. To są liczby, które robią wrażenie nawet na botanikach. Na stosunkowo niewielkim obszarze wykształciło się dwieście trzydzieści zespołów roślinnych – od bagiennych i torfowiskowych po suche zbiorowiska wydmowe. Grzybienie białe pokrywają powierzchnie starorzeczy, na skarpach rosną sasanki, a w zacienionych łęgach zboczowych – storczyki.
Ale prawdziwą osobliwością jest coś zupełnie niespodziewanego w środku Wielkopolski: rośliny solniskowe. W okolicach Pyzdr, Białobrzegu i Wrąbczynka na powierzchnię wydostają się słone źródła – pozostałość po dawnym morzu, które miliony lat temu pokrywało te tereny. Wokół tych źródeł rosną halofity, czyli rośliny przystosowane do zasolonych gleb. Świbka morska, aster solny, sitowiec nadmorski – gatunki, które normalnie spotkamy na wybrzeżu Bałtyku, a tutaj rosną sobie spokojnie dwieście kilometrów od morza. To trochę tak, jakby znaleźć fragment plaży w środku pola kukurydzy.
Pod wodą i na brzegu
Warta i jej starorzecza to środowisko życia dla trzydziestu trzech gatunków ryb. Sum, sandacz, węgorz, brzana, certa, koza, piskorz, różanka – lista brzmi jak marzenie wędkarza i rzeczywiście, park jest popularnym celem wypraw z wędką. Ale obecność tych gatunków mówi coś ważniejszego niż jakość łowiska – świadczy o dobrej kondycji ekosystemu. Piskorz i koza to gatunki wskaźnikowe, wrażliwe na zanieczyszczenia. Jeśli żyją, rzeka jest zdrowa.
Na podmokłych brzegach i w rozlewiskach swoje żeremia budują bobry. Te dwudziestokilogramowe gryzonie, które jeszcze kilkadziesiąt lat temu były w Wielkopolsce gatunkiem na granicy wyginięcia, tu czują się jak u siebie. Ich tamy i kanały zmieniają lokalną hydrografię, spiętrzając wodę i tworząc nowe siedliska dla płazów i ptaków. W pewnym sensie bobry są tu współgospodarzami – kształtują krajobraz równie skutecznie co wiosenne wylewy Warty.
Obok bobrów żyją wydry – świetni pływacy, polujący na ryby pod wodą z gracją, której pozazdrościłby im niejeden nurek. Zdarzają się też łosie, które przychodzą z okolicznych lasów, żeby brodzić w płytkiej wodzie starorzeczy i objadać się pędami wierzb.
Krajobraz, który potrzebuje krów
Jest w Nadwarciańskim Parku Krajobrazowym pewien paradoks. Ten krajobraz – rozległe łąki, pastwiska, otwarte przestrzenie z kępami drzew – wygląda naturalnie, ale w dużej mierze jest dziełem człowieka. A dokładniej: dziełem pokoleń rolników, którzy przez wieki kosili tu siano i wypasali bydło. Gdyby przestali, łąki w ciągu kilkunastu lat zarosłyby wierzbami i olchami, a potem zamieniłyby się w las. Ptaki wodno-błotne straciłyby swoje siedliska lęgowe. Derkacz nie miałby się gdzie ukryć.
To jest ten rzadki przypadek, kiedy ochrona przyrody wymaga nie zostawienia terenu w spokoju, ale kontynuowania tradycyjnej gospodarki. Późne koszenie łąk – nie wcześniej niż w lipcu – pozwala ptakom wyprowadzić lęgi. Ekstensywny wypas utrzymuje niską roślinność, nie pozwalając krzewom zdominować łąk. Wiosenne wylewy Warty użyźniają glebę, ale jednocześnie uniemożliwiają intensywne rolnictwo. Ten system trwa od wieków i dopóki trwa, krajobraz parku pozostanie taki, jaki jest.
Problem polega na tym, że tradycyjne rolnictwo łąkowe przestaje się opłacać. Młodzi ludzie nie chcą kosić łąk ręcznie ani pilnować krów na podmokłych pastwiskach. Bez nich park powoli się zmieni – nie z powodu jakiejś katastrofy, ale z powodu ciszy. Ciszy, w której nie ma już kosy.
Jak tu dotrzeć i co zabrać
Do parku najłatwiej dojechać samochodem z Poznania drogą krajową numer 92 w kierunku Konina, a potem skręcić na południe w stronę Pyzdr lub Zagórowa. Cała trasa to niecałe sto kilometrów. Z Konina jeszcze bliżej – wystarczy pojechać na zachód.
Park oferuje czerwony szlak pieszy, który prowadzi przez najbardziej reprezentatywne fragmenty doliny. Jest też Nadwarciańska Droga Świętego Jakuba dla tych, którzy lubią łączyć przyrodę z historią. Warto zabrać lornetkę – bez niej większość ptaków pozostanie ciemnymi kropkami na tle łąk. Najlepszy czas na wizytę to maj i czerwiec, kiedy łąki kwitną, ptaki gniazdują, a wieczorami z trawy odzywa się derkacz. Ale jesień też ma swój urok – wtedy nad rozlewiskami kręcą się tysiące ptaków przelotnych, a mgły nad starorzeczami tworzą krajobrazy, które wyglądają jak obrazy z innej epoki.
Jedną z tras wartych przejścia jest ścieżka dydaktyczna prowadząca z Lądu przez Las Socznię i Las Krzynicę. Prezentuje krajobraz doliny Warty z jej wszystkimi elementami – łąkami, wydmami, starorzeczami – i pozwala zobaczyć, jak te środowiska przenikają się na niewielkiej przestrzeni.
Nadwarciański Park Krajobrazowy to nie jest miejsce na pośpiech. Tu trzeba się zatrzymać, usiąść na skarpie pradoliny i popatrzeć. Posłuchać. Poczekać, aż łąka zacznie mówić. Bo ona mówi – głosem derkacza, pluskiem bobra, szumem wiatru w trzcinach. Trzeba tylko chcieć usłyszeć.
