Przejdź do treści

Zima nad Jeziorem Góreckim – las pod śniegiem nie śpi

Cisza jest tak gęsta, że słyszysz, jak śnieg opada z gałęzi świerka i ląduje na zamarzniętej ścieżce z miękkim, tłumionym odgłosem – a potem, gdzieś głęboko w lesie, rozlega się seria uderzeń tak donośnych, jakby ktoś walił młotkiem w drewniany bęben.

To dzięcioł czarny – największy europejski dzięcioł, ptak wielkości wrony, z krwistoczerwonym czubkiem na głowie i intensywnie żółtymi oczami, który zimą w Wielkopolskim Parku Narodowym pracuje na pełnych obrotach. Jego kucie w zamarzniętym drewnie niesie się po lesie na odległość ponad kilometra i jest jednym z niewielu dźwięków, które przerywają zimową ciszę nad Jeziorem Góreckim. Kto twierdzi, że las zimą śpi, ten nigdy nie stał w styczniu na brzegu tego jeziora z zamkniętymi oczami i otwartymi uszami.

Jezioro, które wyrzeźbił lód

Jezioro Góreckie leży w samym sercu Wielkopolskiego Parku Narodowego, piętnaście kilometrów na południe od Poznania, i jest uznawane za najpiękniejszy zbiornik wodny w całym parku. Jego powierzchnia to niemal sto hektarów, a głębokość sięga siedemnastu metrów – co czyni je najgłębszym jeziorem w WPN. Powstało w rynnie polodowcowej, wyżłobionej przez wody spływające spod topniejącego lądolodu jakieś dwanaście tysięcy lat temu. Rynna biegnie mniej więcej z północy na południe, a jezioro wypełnia jej najgłębszą część.

Na jeziorze leży Wyspa Zamkowa – nieduża wysepka porośnięta drzewami, na której stoją ruiny neogotyckiego zameczku wzniesionego w 1827 roku. Zimą, kiedy jezioro zamarza, zameczek wygląda jak ilustracja z baśni – ceglane mury porośnięte bluszczem i mchem, otoczone lodową taflą i zaśnieżonymi drzewami. Wyspa jest niedostępna dla turystów – co paradoksalnie sprawiło, że stała się doskonałym siedliskiem dla ptaków. Kormorany gniazdują tu latem, a zimą wyspa stanowi bezpieczne schronienie dla ptaków, które zostają w parku na zimę.

Dzięcioł czarny – kowal zimowego lasu

Dzięcioł czarny – Dryocopus martius – to ptak, który zimą staje się głównym akustycznym bohaterem lasu wokół Jeziora Góreckiego. Podczas gdy większość ptaków śpiewających odleciała na południe lub milczy, dzięcioł czarny pracuje. Jego dziób uderza w drewno z częstotliwością dwudziestu razy na sekundę, wytwarzając charakterystyczny, głęboki, dudniący dźwięk. To nie jest śpiew godowy – zimowe kucie to poszukiwanie pokarmu. Dzięcioł czarny żywi się larwami owadów drążących drewno, głównie mrówek i chrząszczy, które zimują głęboko w pniach martwych i zamierających drzew.

Skala jego pracy jest imponująca. Pojedyncza dziupla żerowiskowa dzięcioła czarnego ma kształt podłużnego otworu o długości do piętnastu centymetrów i głębokości kilku centymetrów. W ciągu jednego dnia ptak potrafi wykuć kilka takich otworów, wydobywając z każdego dziesiątki larw. Wióry drewniane, które spadają na śnieg pod drzewem, są tak charakterystyczne, że po nich można rozpoznać obecność dzięcioła nawet bez zobaczenia samego ptaka. Leżą w kupkach – jasne, świeże, o ostrych krawędziach, kontrastujące z białym śniegiem jak konfetti po zabawie.

Ale dzięcioł czarny jest ważny nie tylko dla siebie. Dziuple, które wykuwa w dużych, starych drzewach – przede wszystkim w bukach i sosnach – służą później dziesiątkom innych gatunków. Sowy, puszczyki, gołębie siniaki, kuny leśne, popielice, a nawet pszczoły zakładają gniazda i schronienia w porzuconych dziuplach dzięcioła czarnego. W ekologii leśnej mówi się o nim jako o gatunku kluczowym – usunięcie go z ekosystemu spowodowałoby kaskadę zmian, które dotknęłyby dziesiątki innych organizmów.

Białe strony – kto tu chodził

Śnieg w lesie wokół Jeziora Góreckiego to otwarta księga. Każde zwierzę, które przeszło po nim nocą, zostawia historię zapisaną tropami – i zimą, kiedy liście nie zasłaniają widoku, a runo leśne leży płasko pod białą pokrywą, te historie można czytać jak kronikę.

Najczęstsze tropy to ślady saren. Sarny w WPN żyją w dość dużym zagęszczeniu i zimą schodzą bliżej ścieżek, gdzie śnieg jest ubity i łatwiej się poruszać. Ich tropy to dwa podłużne, szpiczaste odciski racic, ustawione w linii. Obok, na poboczach, widać miejsca, gdzie sarny odgarniały śnieg pyskiem, szukając pod nim borówek, wrzosów i resztek traw. Te płytkie zagłębienia w śniegu leśnicy nazywają żerowniskami, a ich obecność pokazuje, czym sarny się odżywiają w najtrudniejszym okresie roku.

Tropy dzików wyglądają inaczej – cięższe, głębsze, z wyraźnymi odciskami racic bocznych, które u saren nie zostawiają śladu. Dziki zimą buchtują, czyli ryją pyskiem w ziemi, szukając żołędzi, korzeni i zimujących larw owadów. Buchtowiska są łatwe do rozpoznania – to płaty odwróconej ziemi i ściółki, często na znacznej powierzchni, wyglądające, jakby ktoś przeszedł po lesie z pługiem. W okolicach Jeziora Góreckiego grądy dębowo-grabowe dostarczają dzikom obfitości żołędzi, więc buchtowiska pojawiają się tu regularnie.

Jeśli masz szczęście i cierpliwość, możesz natrafić też na tropy lisa. Lisi ślad jest łatwy do pomylenia z psim, ale ma jedną charakterystyczną cechę – kłus lisa zostawia tropy ustawione niemal idealnie w jednej linii, jakby zwierzę chodziło po linie. Pies, nawet wytresowany, stawia łapy szerzej. Zimą lisa można czasem zobaczyć na własne oczy – jego ruda sierść na tle białego śniegu jest widoczna z daleka, a ponieważ zimą musi więcej polować, jest aktywny również za dnia.

Pod lodem i pod korą

Jezioro Góreckie zimą pokrywa się lodem, którego grubość zależy od surowości zimy. Pod tą lodową pokrywą życie nie zamiera – ryby, w tym szczupaki i okonie, wciąż są aktywne, choć ich metabolizm zwalnia. Rak szlachetny, który żyje w czystych wodach jeziora, schowany jest w norce w brzegu, ale nie hibernuje w ścisłym sensie – po prostu bardzo rzadko się rusza. Temperatura wody pod lodem utrzymuje się na poziomie około czterech stopni Celsjusza – to temperatura, przy której woda słodka ma największą gęstość, i dlatego właśnie taka woda gromadzi się na dnie, tworząc zimowe schronienie dla organizmów wodnych.

Na lądzie, pod korą drzew i w martwym drewnie, zimuje armia owadów. Larwy chrząszczy, poczwarki motyli, dorosłe biedronki zbite w skupiska pod luźną korą – wszystkie czekają na wiosnę w stanie obniżonego metabolizmu. To właśnie one są celem dzięciołów – a ponieważ zimą owady nie mogą uciec, dzięcioły mają paradoksalnie łatwiejsze polowanie niż latem. Jedynym problemem jest dostanie się do ofiary przez zamarzniętą korę i twarde drewno, ale na to dzięcioły mają swoje młotkowe dzioby i wzmocnione czaszki, które amortyzują uderzenia.

W ściółce leśnej, pod warstwą śniegu, żyją nornice rude – drobne gryzonie, które nie zapadają w sen zimowy, lecz aktywnie żerują przez całą zimę, poruszając się w sieci tuneli wykopanych pod śniegiem. Warstwa śniegu działa jak izolacja – temperatura pod nią jest znacznie wyższa niż na powierzchni, co chroni nornice przed mrozem. Ich tunele widać wiosną, kiedy śnieg się topi – na trawie zostają ścieżki wydeptane w miękkiej darni, splątane jak labirynt.

Światło, cisza i mgła – estetyka zimowego lasu

Jest coś, co odróżnia zimowy spacer nad Jeziorem Góreckim od wszystkich innych pór roku – jakość światła. Zimowe słońce stoi nisko, nigdy nie wznosi się wysoko nad horyzont, i jego promienie wchodzą do lasu niemal poziomo. Przeświecają między pniami jak reflektory w teatrze, oświetlając każdy detal – kryształy szronu na gałęziach, smugi pary z oddechów zwierząt, lodowe kryształki unoszące się w powietrzu w mroźne poranki. Fotografowie nazywają to magiczną godziną – ale zimą ta godzina trwa połowę dnia.

Nad jeziorem w zimowe poranki unoszą się mgły. Kiedy temperatura powietrza spada poniżej zera, a woda pod lodem wciąż ma cztery stopnie, różnica temperatur powoduje, że w szczelinach lodu i przy brzegach paruje wilgoć, tworząc delikatne opary. Wyspa Zamkowa wynurza się z nich jak widmo – ruiny zameczku w otoczeniu białych smug wyglądają wtedy najbardziej baśniowo. Trzeba wstać wcześnie, bo mgły utrzymują się najdłużej w godzinach tuż po wschodzie słońca, a później rozprasza je wiatr lub rosnąca temperatura.

Zimowy spacer – co zabrać, dokąd pójść

Wielkopolski Park Narodowy jest dostępny zimą na tych samych zasadach co latem – wyznaczonymi szlakami turystycznymi, których w parku jest sześć. Do Jeziora Góreckiego najłatwiej dojść od strony wsi Jeziory, gdzie znajduje się siedziba parku i Muzeum Przyrodnicze. Szlak prowadzący wzdłuż południowego brzegu jeziora do punktu widokowego na Wyspę Zamkową ma około trzech kilometrów i jest wygodny nawet w śniegu, choć warto zabrać buty z dobrym protektorem.

Zimowy spacer w WPN ma jedną ogromną zaletę nad letnim – brak tłumów. Latem park odwiedza około miliona turystów rocznie, zimą ścieżki bywają niemal puste. To oznacza ciszę, której las potrzebuje, żeby ujawnić swoich mieszkańców. Warto wyjść wcześnie rano, kiedy światło jest niskie i ciepłe, a zwierzęta kończą nocną aktywność. I warto mieć ze sobą lornetkę – zimą, bez liści na drzewach, widoczność w lesie jest trzy razy lepsza niż latem, a szanse na zobaczenie dzięcioła, sójki czy kowalika drastycznie rosną.

Las pod śniegiem nie jest martwy. Jest cichy, powolny i oszczędny – ale żyje. Każdy trop na śniegu, każdy odgłos kucia w drewnie, każdy oddech pary unoszący się z nozdrzy sarny, która patrzy na ciebie z odległości dwudziestu metrów, jest dowodem na to, że zima to nie przerwa w programie przyrody. To po prostu inny odcinek – cichszy, ale równie pełen treści.