Przejdź do treści

Park Krajobrazowy Promno – spacer, który pachnie żywicą

Piasek na ścieżce jest jasny, prawie biały, i chrzęści pod butami jak świeży śnieg. Powietrze ma dwa zapachy: żywicę – gęstą, ciepłą, osiadającą na podniebieniu – i coś wilgotnego, ziemistego, ciągnącego od strony jeziora, którego jeszcze nie widać za drzewami. Sosny stoją w szpalerach jak kolumny, proste i równe, nacinane kiedyś na żywicę. Ich pnie noszą ślady tych nacięć – pionowe rynienki, spały żywicowe, zabliźnione korą, ale wciąż czytelne jak tatuaże.

Park Krajobrazowy Promno to najmniejszy park krajobrazowy w Wielkopolsce i jeden z najmniejszych w Polsce – nieco ponad dwa tysiące hektarów lasu, jezior i łąk, schowanych między Pobiedziskami a Kostrzynem, dwadzieścia kilometrów na wschód od Poznania. Dwadzieścia kilometrów to odległość, którą samochodem pokonuje się w pół godziny, rowerem w niecałe dwie, a pociągiem – bo przez park przechodzi linia kolejowa – w trzydzieści minut z przesiadką. A mimo to Promno zachowało charakter miejsca odległego, niedostępnego, trochę zapomnianego.

Lodowiec, który wszystko zostawił

Krajobraz Promna jest dziełem ostatniego zlodowacenia. Lodowiec, który wycofał się stąd kilkanaście tysięcy lat temu, zostawił po sobie rzeźbę terenu, jakiej nie spotyka się na okolicznych równinach – pagórki morenowe, głębokie rynny polodowcowe wypełnione jeziorami, piaszczyste ozy i kemy, podmokłe zagłębienia bezodpływowe. Na niewielkiej przestrzeni teren wznosi się i opada, tworząc mikrokrajobraz, w którym co kilkaset metrów zmienia się wilgotność, nasłonecznienie i gleba – a więc i roślinność.

Ta rzeźba terenu jest powodem, dla którego Promno wyróżnia się na tle otaczających je płaskich pól i monotonnych borów. Las tu nie jest jednorodny – w części północnej i zachodniej dominuje sosna, posadzona na ubogich glebach piaszczystych, ale w części południowo-wschodniej drzewostany zmieniają się radykalnie. Pojawiają się graby, buki, dęby szypułkowe, klony, jawory, jesiony i brzozy. To las grądowy – wielogatunkowy, wielopiętrowy, bogaty w gatunki runa leśnego, jakiego w zachodniej i centralnej Wielkopolsce jest coraz mniej.

Cztery rezerwaty – cztery opowieści

W granicach parku utworzono cztery rezerwaty przyrody, z których każdy chroni inny element tego polodowcowego krajobrazu. Rezerwat Jezioro Dębiniec – niewielkie, otoczone lasem jeziorko, nad którym prowadzi zielony szlak turystyczny. Latem plaża nad Dębińcem jest jednym z najlepszych miejsc na piknik w okolicy – cicha, otoczona drzewami, z widokiem na taflę wody, w której odbijają się korony sosen.

Rezerwat Jezioro Drążynek to z kolei historia zarastania – jezioro jest w tak zaawansowanym stadium eutrofizacji, że otwarta tafla wody jest ledwo widoczna spod pokrywy szuwarów i roślinności pływającej. To raj dla ornitologa, ale koszmar dla czegokolwiek, co chciałoby tu pływać. Rezerwat chroni stanowisko kłoci wiechowatej – okazałej rośliny szuwarowej o liściach ostrych jak brzytwa, której nazwa łacińska brzmi złowieszczo: Cladium mariscus.

Rezerwat Las Liściasty w Promnie chroni fragment grądu – tego samego typu lasu, który widzieliśmy w Bytyńskich Brzękach, ale tu wykształconego na glebach polodowcowych i wzbogaconego o rzadkie gatunki ślimaków, dla których rezerwat powołano w 1954 roku. Czwarty rezerwat – Okrąglak – uzupełnia mozaikę o kolejny element: torfowisko otoczone lasem, z roślinnością bagienną i specyficznym mikroklimatem, który różni się od otaczającego lasu jak noc od dnia.

Dzięcioł średni – władca dziupli

Park Krajobrazowy Promno jest jednym z najlepszych miejsc w okolicach Poznania do obserwacji dzięcioła średniego – gatunku, który w Polsce ma status rzadkiego i którego populacja zależy od obecności starych, dziuplastych drzew liściastych. Dzięcioł średni jest mniejszy od pospolitego dzięcioła dużego i ma jaskrawoczerwoną czapeczkę na całym wierzchu głowy – nie tylko na potylicy, jak jego większy krewny. Żywi się głównie owadami wyciąganymi z kory starych dębów i grabów, a gniazda wykuwa w miękkim drewnie spróchniałych pni.

W Promnie dzięcioł średni ma idealne warunki: dużo starych drzew, dużo martwego drewna i stosunkowo niewielka presja turystyczna. Wiosną, od marca do maja, jego obecność zdradza charakterystyczne wołanie – seria nosowych, przeciągłych dźwięków, zupełnie niepodobnych do ostrego bębnienia dzięcioła dużego. Kto chce go usłyszeć, powinien wybrać się na szlak zielony w południowo-wschodniej części parku, tam gdzie bory sosnowe ustępują miejsca lasom liściastym.

Jar, którego nie ma w przewodnikach

Jednym z najciekawszych miejsc w parku jest głęboki, wąski jar wcięty w skarpę doliny jednego z dopływów Cybiny, prowadzący do miejscowości Nowa Górka. To forma erozji lodowcowej – rynna, którą tysiące lat temu spływały wody z topniejącego lądolodu, a która dziś jest sucha, porośnięta lasem i zaskakująco głęboka jak na nizinny teren. Ściany jaru sięgają kilkunastu metrów, a na dnie rosną paprocie i mchy, tworzące mikrośrodowisko chłodniejsze i wilgotniejsze niż otaczający las.

Jar nie jest oznakowany na żadnej tablicy, nie ma do niego drogowskazu ani ścieżki dydaktycznej. Można na niego trafić przypadkiem, idąc szlakiem niebieskim lub jedną ze ścieżek Nordic Walking – i to jest jego urok. W dobie, kiedy każdy atrakcyjny punkt przyrodniczy ma tablicę, kod QR i profil w mediach społecznościowych, jar w Nowej Górce jest po prostu jarem. Istnieje, bo istnieje. Nie potrzebuje hashtagu.

Podobnym odkryciem jest projektowany użytek ekologiczny Rozlewisko – teren podmokły po obu stronach drogi z Kociałkowej Góry do Pobiedzisk, gdzie woda stagnuje przez większą część roku, tworząc rozległe, płytkie mokradło. Wiosną Rozlewisko ożywa głosami żab i ptaków siewkowych, latem pokrywa się dywanem roślinności bagiennej, a jesienią staje się jednym z tych miejsc, w których mgła unosi się z wody i wisi między drzewami do południa. To nieefektowne miejsce – żadnych panoram, żadnych punktów widokowych – ale właśnie takie tereny, pozornie bezwartościowe z ludzkiego punktu widzenia, są często najcenniejsze z punktu widzenia przyrody.

Żywicowanie – ślady, które opowiadają historię

Na sosnach w zachodniej i północnej części parku widać ślady żywicowania – pionowe nacięcia w korze, przez które kiedyś ściekała żywica do metalowych rynienek i zbiorników. Żywicowanie sosny było w Polsce powszechną praktyką leśną od XIX wieku do lat osiemdziesiątych XX wieku. Żywicę przerabiano na terpentynę i kalafonię – surowce potrzebne w przemyśle lakierniczym, farmaceutycznym i muzycznym. Łukierzy używali kalafonii do nacierania smyczków, malarze – do przygotowywania werniksów, a farmaceuci – do produkcji maści i plastrów.

Sosny żywicowane rosną wolniej od nienaruszonych, ale żyją równie długo. Ślady nacięć zabliźniają się korą i z każdym rokiem stają się mniej wyraźne, ale w Promnie wiele z nich ma wciąż po kilkadziesiąt lat i jest czytelnych jak wpisy w dzienniku leśnika. To historia zapisana na żywym drzewie – historia pracy, której nikt już nie wykonuje, technologii, która odeszła do lamusa, i lasu, który pamięta więcej, niż ludzie chcieliby przyznać.

Praktycznie

Park Krajobrazowy Promno jest otwarty całą dobę i wstęp jest bezpłatny. Przez park przebiegają dwa szlaki turystyczne – zielony i niebieski – oraz trzy ścieżki Nordic Walking, oznakowane na żółto, fioletowo i czerwono. Trasy mają od trzech do pięciu kilometrów i można je pokonać w półtorej do trzech godzin, zależnie od tempa i liczby postojów na podziwianie krajobrazu. Leśne parkingi są rozlokowane przy głównych drogach prowadzących do parku, a najbliższa stacja kolejowa – Promno – leży tuż za jego północną granicą.

Najlepszą porą na wizytę jest wiosna, kiedy runo grądów eksploduje kwitnieniem – zawilce, ziarnopłony, przylaszczki i kopytniki tworzą dywany kwiatów pod jeszcze nagimi koronami drzew. Ale Promno jest piękne o każdej porze roku – latem chłodzi cieniem starych drzew, jesienią zachwyca kolorami, a zimą – ciszą tak głęboką, że słychać, jak śnieg opada z gałęzi na ziemię.

Promno leży też na trasie Piastowskiego Traktu Rowerowego – szlaku, który łączy Poznań z Gnieznem i przechodzi przez najważniejsze miejsca związane z początkami polskiej państwowości. Kto jedzie tą trasą na rowerze, przejeżdża przez park wzdłuż jezior Dębiniec i Drążynek, mijając po drodze stację kolejową Promno i kierując się na Pobiedziska – miasteczko z parkiem miniatur i średniowieczną historią. To połączenie przyrody z historią jest typowe dla Wielkopolski, ale w Promnie jest szczególnie udane, bo park krajobrazowy leży dokładnie na styku dwóch opowieści – tej o lodowcu, który ukształtował rzeźbę terenu, i tej o Piastach, którzy ukształtowali tu państwo.

Zapach żywicy jest tu zawsze. Wystarczy wciągnąć powietrze.