Przejdź do treści

Las Dębina w Poznaniu – park czy las? Granica jest cieńsza niż myślisz

Stoisz między dębami, których pnie mają obwód pięciu metrów. Nad głową – strop liści tak gęsty, że deszcz dociera tu z kilkuminutowym opóźnieniem. Pod stopami – ściółka wilgotna i sprężysta, pachnąca grzybami i rozkładającym się drewnem. Za plecami, trzysta metrów dalej, przejeżdża autobus linii miejskiej. To nie jest wyprawa do puszczy. To Dębina – las, który wyrósł w mieście. Albo miasto, które wyrosło wokół lasu.

Dębina leży na lewym brzegu Warty, między osiedlami Wilda i Zielony Dębiec, w południowej części Poznania. Osiemdziesiąt hektarów lasu łęgowego – pozostałość po rozległych lasach, które tysiące lat temu porastały zalewową terasę rzeki. To nie park miejski ze strzyżonymi trawnikami i alejkami wysypanymi żwirem. To prawdziwy las, z martwym drewnem na ścieżkach, z dziuplami wydrążonymi przez dzięcioły, z kałużami, w których wiosną rozmnażają się traszki. Ale jest w nim coś, co sprawia, że granica między lasem a parkiem zaciera się – bo Dębina jest jednocześnie jednym z najstarszych miejsc rekreacyjnych Poznania.

Czterysta dębów, które pamiętają królów

Fenomenem Dębiny jest drzewostan. Około czterystu dębów szypułkowych, z których większość liczy sobie ponad sto lat, a niektóre – jeśli wierzyć botaniczce Helenie Szafran, która badała je w połowie XX wieku – mogą pamiętać czasy Zygmunta Augusta. Obwody pni przekraczają pięć metrów, korony rozciągają się na kilkanaście metrów w każdą stronę, a korzenie sięgają tak głęboko, że czerpią wodę z warstw nawodnionych przez Wartę. Osiemdziesiąt sześć z tych drzew nosi oficjalny status pomników przyrody – to największe zagęszczenie pomnikowych dębów w Poznaniu.

Ale Dębina to nie monokultura. Pod parasolem dębów rosną graby o fantazyjnie powyginanych pniach, lipy drobnolistne, jesiony, olchy i wierzby. Las jest wielopiętrowy – od koron dębów na wysokości trzydziestu metrów, przez niższe piętro grabów i lip, przez warstwę krzewów, aż po runo leśne z konwalią, zawilcem i kopytnikiem. Taka struktura to cecha lasu naturalnego – lasu, który nie został posadzony przez człowieka, lecz wykształcił się sam, w procesie sukcesji trwającym setki lat.

Starorzecza – jeziora, które były rzeką

Na terenie Dębiny znajduje się kilka stawów, które na pierwszy rzut oka wyglądają jak typowe zbiorniki parkowe. Ale ich geneza jest inna – to starorzecza, dawne koryta Warty, które rzeka porzuciła, zmieniając bieg. Warta, nim ją uregulowano, meandrując po szerokiej dolinie, zostawiała za sobą podkowiaste jeziora – odcięte meandry, które z czasem zarastały roślinnością i stawały się niezależnymi ekosystemami.

Starorzecza Dębiny mają bardzo rozbudowaną strefę przybrzeżną – tak zwany litoral – co oznacza, że brzegi schodzą do wody łagodnie, tworząc szerokie pasy płycizn porośniętych pałką, trzciną i rdestnicą. To idealne siedlisko dla ryb, płazów i ptaków wodnych. Wędkarze, którzy łowią tu od lat, donoszą o blisko trzydziestu gatunkach ryb – od karasia i lina po szczupaka i okonia. A ornitolodzy policzyli na terenie Dębiny ponad sto trzydzieści gatunków ptaków, z czego około pięćdziesiąt gnieździ się tu regularnie.

Wśród ptaków lęgowych są gatunki, których nie spodziewałbyś się w centrum miasta: gągoł – kaczka gnieżdżąca się w dziuplach, nurogęś – smukły tracz z charakterystycznym rudym czubem na głowie, wilga – żółto-czarny ptak o flecistym głosie, który w Polsce kojarzy się raczej z dzikimi lasami niż z miejskimi parkami. Na starorzeczach regularnie pojawiają się łyski i kokoszki wodne, a wiosennymi wieczorami nad stawami krążą nietoperze – karlik malutki i gacek brunatny, które wykorzystują obfitość owadów latających nad lustrem wody. A jednak w Dębinie wszystkie te gatunki znajdują warunki do życia – bo Dębina, mimo że otoczona miastem, zachowała strukturę dzikiego lasu. Płazy i gady mają tu równie silną reprezentację: żaba trawna i moczarowa, ropucha szara i zielona, kumak nizinny, grzebiuszka, traszka zwyczajna i grzebieniasta, a z gadów – zaskroniec zwyczajny, który poluje na żaby nad brzegami starorzecz.

Od karmelitów do bobrów

Historia Dębiny jako miejsca ludzkiej obecności sięga XV wieku, kiedy las należał do zakonu karmelitów trzewiczkowych przy kościele Bożego Ciała. Karmelici czerpali zyski z gospodarki leśnej, ale jednocześnie chronili drzewostan przed nadmierną wycinką – co tłumaczy, dlaczego las przetrwał do dziś. Gorzej poszło w 1703 roku, podczas potopu szwedzkiego, kiedy Szwedzi wycięli ponad trzysta dębów. Las jednak odrodził się – choć na odtworzenie takiego drzewostanu potrzeba stuleci, nie dekad.

W XIX wieku, po kasacie zakonu, Dębinę przejął rząd pruski, a potem miasto. Wybudowano Drogę Dębińską – elegancki trakt, który miał ułatwić dojazd księżnej Luizie, żonie namiestnika Księstwa Poznańskiego, do jej letniej willi pośród drzew. Wzdłuż drogi zaczęły powstawać altany, pergole, muszle koncertowe i kręgielnie. Dębina stała się modnym miejscem wypoczynku poznańskiej burżuazji – ale las pod spodem pozostał lasem.

Pod koniec lat dwudziestych XX wieku okazało się, że Dębina jest zagrożona. Wykopanie studni i budowa stawów infiltracyjnych dla miejskiego ujęcia wody obniżyły poziom wód gruntowych, dęby zaczęły usychać. Komitet Ochrony Przyrody zorganizował akcję pod hasłem „Ratować Dębinę” – teren zalesiono, wykonano zabiegi pielęgnacyjne, otoczono opieką najstarsze drzewa. W 1994 roku Rada Miasta Poznania utworzyła tu użytek ekologiczny, a od 1985 roku opiekę nad lasem sprawuje Stowarzyszenie Miłośników Dębiny, które dba o porządek i organizuje spacery przyrodnicze.

Dziś w Dębinie można spotkać bobry – ich ślady widać na korze drzew rosnących nad stawami. Niektóre pnie owinięto drutem kolczastym, żeby bobry nie ścięły drzew pomnikowych. To kompromis między ochroną przyrody a ochroną przyrody – paradoks typowy dla miejsc, gdzie dzikość spotyka się z cywilizacją.

Grzyb, którego nie ma nigdzie indziej

Dębina kryje przyrodniczą ciekawostkę, o której wiedzą głównie mykolodzy: jedyne znane w Polsce stanowisko pochwiaka pasożytniczego – rzadkiego grzyba, który żyje jako pasożyt na owocnikach innych grzybów, głównie gąsówki mglistej. Stanowisko zostało odkryte w 2000 roku i od tamtej pory jest monitorowane przez naukowców. Pochwiaka pasożytniczego nie sposób zobaczyć przypadkiem – jest drobna, niepozorna i rośnie w miejscach, gdzie nikt nie szuka grzybów. Ale jej obecność mówi coś ważnego o Dębinie: ten las jest na tyle stary i na tyle naturalny, że mogą w nim przetrwać organizmy ultraspecjalistyczne, zależne od bardzo konkretnych warunków ekologicznych.

Żółciak siarkowy – inna osobliwość mykologiczna Dębiny – jest bardziej widoczny. Ten duży, jaskrawożółty grzyb pasożytujący na starych dębach pojawia się latem i jesienią na pniach żywych i martwych drzew. Jego owocniki wyglądają jak koralowce przyczepione do kory i mogą osiągać rozmiary talerza obiadowego. Żółciak jest jadalny, gdy jest młody – w niektórych kuchniach świata nazywany jest „leśnym kurczakiem” ze względu na konsystencję i smak. Ale w Dębinie lepiej go zostawić w spokoju – jest częścią ekosystemu, który potrzebuje każdego swojego elementu.

Jedenaście kilometrów ścieżek i cztery pory roku

Po Dębinie prowadzi jedenaście kilometrów ścieżek utwardzonych naturalnymi materiałami – żwirem, piaskiem, korą. To wystarczająco dużo na dwu-trzygodzinny spacer, ale też na poranny bieg, wieczorny marsz z kijkami czy niedzielną wyprawę z dziećmi. Nie brakuje ławek i polan z drewnianymi stołami, gdzie można rozłożyć koc i urządzić piknik.

Każda pora roku odsłania inną Dębinę. Zimą, kiedy drzewa są nagie, las staje się przejrzysty – widać daleko, widać dziuple, widać ptaki zimujące na stawach. Wiosna eksploduje zawilcami i konwaliami w runie, a powietrze wibruje od śpiewu dziesiątków gatunków ptaków. Lato zamienia Dębinę w gęstą, tajemniczą puszczę, gdzie korony dębów tworzą niemal szczelny baldachim. A jesień – jesień jest tu najpiękniejsza, bo czterysta stuletnich dębów zmienia kolory jednocześnie, tworząc spektakl, na który nie trzeba jechać w Bieszczady.

Park czy las? Odpowiedź brzmi: jedno i drugie. Dębina jest lasem, który ludzie uczynili parkiem, i parkiem, który natura broni jak lasu. Ta granica – cienka, ruchoma, negocjowana od pięciuset lat – jest właśnie tym, co czyni to miejsce wyjątkowym.