Przejdź do treści

Dąbrowa koło Konina – step w Wielkopolsce? Prawie.

Pod stopami chrzęszczą suche źdźbła traw, które nie powinny tu rosnąć. Ostnica włosowata – trawa stepów ukraińskich, kazachskich równin i suchych wzgórz Bałkanów – kołysze się na wietrze między dębami, jakby ktoś przeniósł kawałek Azji Środkowej do wschodniej Wielkopolski i zapomniał go zabrać.

Okolice Konina nie kojarzą się z przyrodniczymi sensacjami. Kopalnie odkrywkowe, elektrownie, hałdy – to jest krajobraz, który przychodzi na myśl, kiedy mowa o wschodniej Wielkopolsce. Ale kilkanaście kilometrów od komina elektrowni, w kompleksie Lasów Miradzkich i wokół rezerwatu Bieniszew, istnieje ekosystem, który zaskakuje nawet doświadczonych botaników. Świetlista dąbrowa – typ lasu tak rzadki i tak zagrożony w skali całej Europy, że Unia Europejska uznała go za siedlisko priorytetowe w ramach sieci Natura 2000.

Las, który wygląda jak łąka wśród drzew

Świetlista dąbrowa to nie jest zwykły las dębowy. To las, w którym drzewa stoją daleko od siebie, korony nie stykają się, a na dno lasu wpada tyle światła, że runo leśne wygląda jak kolorowa łąka. Zamiast typowego leśnego półmroku – słońce. Zamiast mchów i paproci – trawy, byliny i krzewy kwitnące w pełnym spektrum barw od wiosny do jesieni. Zamiast jednorodnego, ciemnego dna lasu – mozaika jasnych i ciemnych plam, ciepłych i chłodnych mikrosiedlisk, suchych pagórków i wilgotnych zagłębień.

Kluczowym gatunkiem jest dąb bezszypułkowy – nie szypułkowy, jak w większości polskich lasów, lecz jego bliski krewny, wyróżniający się liśćmi na długich ogonkach i żołędziami siedzącymi bezpośrednio na gałęziach. Dęby w świetlistej dąbrowie rosną w luźnym zwarciu, tworząc parasolowate korony, które przepuszczają światło. Pod nimi nie rośnie grab – typowy gatunek drugiego piętra w grądach – bo grab potrzebuje cienia, a tu cienia nie ma.

Zamiast graba przestrzeń między dębami wypełnia roślinność, która bardziej pasuje do stepu niż do lasu. Pięciornik biały – niska bylina o białych kwiatach, od której wzięła się naukowa nazwa zespołu – pokrywa ziemię gęstymi kępami. Obok rosną miodunka wąskolistna, naparstnica zwyczajna, dzwonek brzoskwiniolistny i tajemniczo wyglądająca lilia złotogłów o turkusowych, odwiniętych płatkach. Na ciepłych, piaszczystych pagórkach pojawiają się trawy stepowe: ostnica włosowata, kostrzewa bruzdkowana i kłosownica pierzasta – gatunki, które w Polsce kojarzone są z Wyżyną Lubelską, dolinami Wisły i Odry, a nie z nizinnymi lasami Wielkopolski.

Dlaczego tu? Dlaczego Konin?

Obecność elementów stepowych w okolicach Konina to efekt kilku zbiegających się czynników. Po pierwsze – klimat. Wschodnia Wielkopolska, a zwłaszcza dolina Warty na wschód od Poznania, ma klimat wyraźnie bardziej kontynentalny niż zachodnia część regionu. Zimy są mroźniejsze, lata cieplejsze, a roczna suma opadów niższa. To warunki, które sprzyjają gatunkom ciepłolubnym i sucholubnym – dokładnie takim, jakie rosną w świetlistej dąbrowie.

Po drugie – geologia. Okolice Konina leżą na podłożu bogatym w wapień – spuściźnie po morzach kredowych, które miliony lat temu pokrywały ten teren. Gleby wytworzone na takim podłożu mają odczyn zasadowy lub obojętny, co jest warunkiem koniecznym dla rozwoju roślinności kserotermicznej. Kwaśne gleby borów sosnowych, dominujące w zachodniej Wielkopolsce, nie nadają się dla tych gatunków – ale wapienne wzgórza koło Konina nadają się doskonale.

Po trzecie – historia użytkowania. Świetliste dąbrowy nie są tworem wyłącznie naturalnym. Ich obecny kształt jest wynikiem setek lat ekstensywnego wypasu bydła i owiec w lasach. Wypas hamował odnawianie się graba i innych gatunków cieniolubnych, utrzymując las w stanie „rozrzedzonym”, z dużą ilością światła na dnie. Kiedy w XX wieku wypas zanikł, grabowi i innym cieniowcom otworzyła się droga do ekspansji – i świetliste dąbrowy zaczęły się zamieniać w ciemne, gęste grądy. To proces, który trwa do dziś i który jest głównym zagrożeniem dla tego typu lasu w całej Polsce.

Bieniszew – klasztor, las i sto czterdzieści hektarów ciszy

Jednym z najlepiej zachowanych fragmentów świetlistej dąbrowy w okolicach Konina jest rezerwat Bieniszew – sto czterdzieści cztery hektary lasu położone na wzgórzach nad doliną Warty, w sąsiedztwie dawnego klasztoru kamedułów. Nazwa rezerwatu nie jest przypadkowa – kameduli, zakon kontemplacyjny żyjący w odosobnieniu, przez wieki chronili okoliczny las przed wycinką, traktując go jako element swojej pustelni. Dziś klasztoru nie ma, ale las trwa.

W Bieniszewie drzewostany dębowe mają wiek przekraczający sto lat, a struktura lasu – z luźnym zwarciem koron, bogatym runem i licznymi polanami – przypomina tę, którą leśnicy opisywali w dokumentach sprzed dwustu lat. To jedno z tych miejsc, gdzie czas płynie wolniej niż w otaczającym świecie. Hałdy kopalni, elektrownie i autostrada A2 są kilkanaście kilometrów dalej – ale tu ich nie słychać. Słychać tylko wiatr w koronach dębów, bzyczenie owadów w runie i – wiosną – fletowy głos wilgi.

Ochrona, która wymaga działania

Paradoks świetlistej dąbrowy polega na tym, że jej ochrona wymaga interwencji. Las „chroniony” w sensie biernym – zostawiony sam sobie, bez ingerencji człowieka – zamienia się w grąd w ciągu kilkudziesięciu lat. Grab, klon i lipa, gatunki cieniolubne i konkurencyjnie silne, wkraczają pod dęby, tworzą gęsty drugi strop i odcinają światło. Runo traci gatunki ciepłolubne i stepowe, zastępowane przez pospolite rośliny leśne. W ciągu jednego pokolenia las zmienia charakter z unikalnego na pospolitego.

Dlatego leśnicy i przyrodnicy prowadzą tu ochronę czynną – celowe usuwanie grabów i krzewów z dna lasu, prześwietlanie drzewostanu, a niekiedy nawet przywracanie wypasu przy pomocy owiec wrzosówek i koników polskich. Te zabiegi budzą kontrowersje – bo wyglądają jak wycinanie lasu, a nie jego ochrona. Ale bez nich świetlista dąbrowa – najbotsza florystycznie formacja leśna w Polsce – zniknie na naszych oczach.

Złota Góra – najwyższe wzgórze i kwaśna dąbrowa

Kilka kilometrów od Bieniszewa, na terenie tego samego kompleksu leśnego, wznosi się Złota Góra – 191 metrów nad poziomem morza, co w tej części Wielkopolski jest wysokością niemal alpejską. Rezerwat utworzony na jej stokach chroni inny typ dąbrowy – kwaśną dąbrowę trzcinnikową, las dębowo-sosnowy na ubogich glebach piaszczystych. To zupełnie inny świat niż świetlista dąbrowa kilka kilometrów dalej: ciemniejszy, surowszy, z domieszką sosny czarnej i podszyciem z borówki czernicy.

Razem te dwa rezerwaty – Bieniszew i Złota Góra – pokazują niezwykłe zróżnicowanie przyrody na niewielkim obszarze. Na kilkunastu kilometrach kwadratowych las zmienia się od stepopodobnej dąbrowy świetlistej, przez grądy, po kwaśne bory sosnowo-dębowe. To efekt mozaikowej rzeźby terenu – wzgórza morenowe, doliny rzeczne, piaskowe wydmy i wapienne wzniesienia tworzą mikrosiedliska o radykalnie różnych warunkach wilgotnościowych, termicznych i glebowych.

Prawie step, a jednak las

Dąbrowa koło Konina nie jest stepem. Step to formacja bezleśna, utrzymywana przez klimat tak suchy, że drzewa nie są w stanie rosnąć. W Wielkopolsce, nawet w jej najbardziej kontynentalnej części, opadów jest wystarczająco dużo na las. Ale świetlista dąbrowa jest czymś pośrednim – lasem, który wygląda jak step z drzewami, łąką, na której rosną dęby. To hybryd, ekologiczny kompromis między dwiema formacjami, utrzymywany przez setki lat przez specyficzną kombinację klimatu, gleby i ludzkiej działalności.

I właśnie dlatego jest tak fascynujący. Bo pokazuje, że przyroda nie myśli kategoriami z podręcznika – „las„ albo „łąka”, „mokre„ albo „suche”. Przyroda tworzy przejścia, gradienty, formy mieszane, które nie mieszczą się w żadnej szufladce. Świetlista dąbrowa koło Konina to jedno z takich miejsc – prawie step, prawie las, prawie łąka. I całkowicie, stuprocentowo warte odwiedzin.

Dojazd z Poznania zajmuje nieco ponad godzinę autostradą A2 do zjazdu na Konin, a stamtąd kilkanaście minut lokalnymi drogami w kierunku Kazimierza Biskupiego. Rezerwat Bieniszew jest dostępny po leśnych drogach – nie ma tu infrastruktury turystycznej, ale nie jest też potrzebna. Wystarczy para butów trekkingowych, lornetka i odrobina cierpliwości. Najlepszą porą jest przełom maja i czerwca, kiedy runo świetlistej dąbrowy osiąga szczyt kwitnienia, a dzwonki, szałwie i lilie złotogłów zamieniają dno lasu w naturalny ogród botaniczny, którego żaden ogrodnik nie zaprojektowałby lepiej.