Przejdź do treści

Cybina, której nie znacie – dziki korytarz w środku Poznania

Trzysta metrów od tramwaju, za mostem, za ścieżką rowerową, za ostatnim blokiem – zaczyna się coś, czego nie spodziewasz się w centrum półmilionowego miasta. Mokradło. Prawdziwe, pachnące mułem i rdestowcem mokradło, w którym kumak nizinny wydaje swoje niskie, melancholijne „uu-uu” i nikt go nie słyszy, bo ludzie na Wartostradzie mają słuchawki w uszach.

Cybina to rzeka, o której większość poznaniaków wie tyle, że gdzieś jest. Wiedzą, że wpada do Warty. Wiedzą, że po drodze tworzy Jezioro Maltańskie. Niektórzy pamiętają, że kiedyś, w latach pięćdziesiątych, jej wody spiętrzono, żeby powstał zbiornik, na którym dziś odbywają się regaty wioślarskie i kajakowe. Ale mało kto wie, co Cybina robi przed Maltą – zanim dotrze do betonu, spiętrzeń i regatowych torów. A robi rzeczy niezwykłe. I robi je po cichu, bez rozgłosu, w wąskiej dolinie, która przecina miasto od wschodu jak zielona kreska narysowana ręką kogoś, kto wierzył, że nawet w dużym mieście powinna zostać przestrzeń dla kumaka, traszki i zaskrońca.

Czterdzieści dwa kilometry z Nekielki do Warty

Cybina rodzi się w okolicach wsi Nekielka, trzydzieści kilkadziesiąt kilometrów na wschód od Poznania. Jej zlewnia obejmuje około dwustu kilometrów kwadratowych – powierzchnię niewielką jak na rzekę, ale wystarczającą, by Cybina zdążyła po drodze przepłynąć przez gminy Kostrzyn, Pobiedziska i Swarzędz, zasilić kilkanaście drobnych dopływów, przepłynąć przez polodowcowe Jezioro Swarzędzkie i Jezioro Góra, minąć stawy rybne z hodowlą karpia, a wreszcie – już w granicach Poznania – przelać się przez kaskadę czterech niewielkich zbiorników wstępnych: Antoninek, Młyński, Browarny i Olszak.

Te zbiorniki nie istnieją dla rekreacji. Ich zadaniem jest zatrzymanie zanieczyszczeń, które Cybina niesie ze sobą z terenów rolniczych i przedmiejskich, zanim dotrze do Jeziora Maltańskiego. To swoista biologiczna oczyszczalnia – sedymentacja, filtracja przez roślinność przybrzeżną, powolne oczyszczanie wody przez naturalne procesy. I właśnie dlatego tereny wokół tych zbiorników są tak dzikie – człowiek celowo zostawił tu przyrodzie wolną rękę, bo przyroda robi robotę, której żadna technologia nie zrobiłaby taniej.

Korytarz, którego nie widać z ulicy

W ekologii jest pojęcie, które brzmi sucho i technicznie, ale opisuje coś fundamentalnie ważnego: korytarz ekologiczny. To pasmo siedlisk łączące dwa większe obszary przyrodnicze, umożliwiające zwierzętom i roślinom migrację, wymianę genów i kolonizację nowych terenów. W miastach takie korytarze są na wagę złota – i Cybina jest jednym z najważniejszych korytarzy ekologicznych w Poznaniu.

Z lotu ptaka widać to wyraźnie: wąski, zielony pas ciągnie się od wschodnich granic miasta aż do ujścia Cybiny do Warty, przecinając gęstą zabudowę jak cięcie nożem. Wzdłuż tego pasa roślinność jest naturalna – wierzby, olchy, jesiony, gęste zarośla łozowe, trzcinowiska i szuwary. To jedyna droga, którą lis z Puszczy Zielonki może dotrzeć do łęgów nadwarciańskich. Jedyny szlak, którym bóbr z okolic Swarzędza może przedostać się do Warty. Jedyna trasa migracyjna dla płazów, które potrzebują wody do rozrodu, ale żyją w lasach oddalonych o kilometry od najbliższego zbiornika.

To, co dla przyrody jest autostradą, dla człowieka jest niewidoczne. Korytarz Cybiny biegnie tyłami osiedli, za ogródkami działkowymi, pod mostami, wzdłuż torowisk. Nie ma tablic, nie ma ogrodzenia, nie ma wejścia – bo nie trzeba wchodzić. Trzeba tylko nie zabudowywać.

Ekościeżka – dwanaście przystanków nad rzeką

W ostatnich latach Poznań zaczął dostrzegać Cybinę nie tylko jako element infrastruktury wodnej, ale jako wartość przyrodniczą samą w sobie. W ramach projektu edukacyjnego powstała ścieżka przyrodnicza o długości około półtora kilometra, zaczynająca się w pobliżu jednego z najważniejszych obiektów kulturalnych na Ostrowie Tumskim i biegnąca Wartostradą na północ, wzdłuż doliny Cybiny.

Ścieżka liczy dwanaście przystanków, z których każdy poświęcony jest innemu aspektowi nadrzecznego ekosystemu: bioróżnorodności, mokradłom, roli martwego drewna, wpływowi miasta na rzekę, historii Cybiny i jej przyszłości. Można ją przejść samodzielnie albo z przewodnikiem – wypożyczając w punkcie informacyjnym plecak z lornetkami, lupami i zeszytem zadań przeznaczonym dla młodszych przyrodników. To nie jest muzeum z tablicami za szkłem – to spacer przez żywą przyrodę, która zmienia się z każdą porą roku i z każdą wizytą wygląda inaczej.

Wiosną ścieżka prowadzi przez kwitnące łąki i rozlewiska pełne skrzeczących żab. Latem zarośla nad rzeką są tak gęste, że Cybiny nie widać – słychać tylko jej szmer za ścianą liści. Jesienią mokradła mienią się złotem i brązem, a ptaki migrujące zatrzymują się tu na odpoczynek. Zimą, kiedy liście opadną, las nadrzeczny staje się przejrzysty i odsłania strukturę, której latem nie da się dostrzec – dziuple, gniazda, ślady bobrów na korze drzew.

Ostatnie ostoje w centrum miasta

Dolina Cybiny w granicach Poznania to jedno z tych miejsc, gdzie presja urbanizacji i dzika przyroda spotykają się twarzą w twarz. Z jednej strony – rozrastające się osiedla, nowe drogi, rosnący ruch samochodowy. Z drugiej – organizmy rzadkie w skali całego regionu, trzymające się kurczowo wąskiego pasa zieleni wzdłuż rzeki. Czasem to kilka osobników, czasem kilkadziesiąt. Populacje niedobitków, jak ujmują to biolodzy – gatunki, które walczą o przetrwanie w otoczeniu betonu i asfaltu.

Kumak nizinny, którego melancholijny głos otwierał ten tekst, jest jednym z takich gatunków. To niewielka żaba – dorosły osobnik mieści się na dłoni dziecka – o charakterystycznym jaskrawożółtym lub pomarańczowym brzuchu, który odsłania, kiedy poczuje się zagrożona. Ten mechanizm obronny, zwany aposematyzmem, ostrzega potencjalnych drapieżników: skóra kumaka zawiera substancje drażniące, nieprzyjemne w smaku i potencjalnie szkodliwe dla mniejszych zwierząt. Kumak potrzebuje płytkich, nagrzanych słońcem zbiorników do rozrodu – i właśnie takie zbiorniki tworzą się wiosną w dolinie Cybiny, kiedy rzeka wylewa na terasy zalewowe. Kiedy woda opada, kijanki zdążyły się już przeobrażać. System działa od tysięcy lat. Pytanie, czy będzie działał nadal, zależy od tego, czy wąski pas mokradeł wzdłuż Cybiny przetrwa kolejne dekady ekspansji miasta.

Malta – tam, gdzie Cybina staje się sceną

Zanim Cybina wpada do Warty, przechodzi przez swój najbardziej znany – i najbardziej sztuczny – etap: Jezioro Maltańskie. Zbiornik powstały w 1952 roku ze spiętrzenia wód rzeki jest dziś jednym z najważniejszych obiektów sportowych Poznania – tu odbywają się regaty wioślarskie i kajakarskie rangi międzynarodowej. Ale Malta to także miejsce, w którym widać cenę, jaką Cybina płaci za sąsiedztwo z miastem. Cztery zbiorniki wstępne – Antoninek, Młyński, Browarny i Olszak – działają jak filtry, zatrzymując zanieczyszczenia spływające z pól uprawnych, dróg i osiedli. Bez nich Jezioro Maltańskie dawno zamieniłoby się w cuchnące, przeżyźnione bajoro. To ciekawy paradoks: miejsce stworzone przez człowieka dla sportu przetrwało dzięki temu, że tuż przed nim przyroda dostała kawałek wolnej przestrzeni do pracy. Stawy wstępne, porośnięte trzcinami i otoczone wierzbami, wyglądają jak mokradła – i są mokradłami, tyle że zaprojektowanymi z myślą o funkcji technicznej. Natura nie widzi różnicy.

Rzeka, która uczy pokory

Cybina nie jest rzeką spektakularną. Nie ma skalistych przełomów, nie ma wodospadów, nie ma malowniczych ruin zamków na skarpach. Jest cienkim, niepozornym ciekiem wodnym, który większość roku można przeskoczyć w najwęższym miejscu. Ale właśnie dlatego jest ważna – bo pokazuje, jak niewiele potrzeba, żeby w centrum miasta istniał kawałek dzikiej przyrody. Wystarczy nie betonować brzegów, nie zasypywać mokradeł, nie wycinać wierzb rosnących nad korytem. Wystarczy zostawić rzece kilkanaście metrów przestrzeni po obu stronach i pozwolić jej robić to, co robiła od końca ostatniego zlodowacenia.

Ścieżka przyrodnicza wzdłuż Cybiny jest najłatwiej dostępnym miejscem przyrodniczym w Poznaniu – dojdziesz tu tramwajem z centrum w piętnaście minut. Nie trzeba samochodu, nie trzeba planować wyprawy, nie trzeba nawet zmieniać butów na trekkingowe. Wystarczy zejść z rowerowej Wartostrady na kilkaset metrów w bok, w stronę szuwarów i starych wierzb, i nagle jesteś w innym świecie. Kumak dalej śpiewa swoje „uu-uu”. Nikt go nie słucha – ale on nie przejmuje się widownią. Śpiewa, bo taka jest jego natura. I śpiewa nad Cybiną, bo Cybina mu na to pozwala.