Pięć milionów ludzi rocznie odwiedza Maltę w Poznaniu. Biegną wokół jeziora, jeżdżą na rolkach, jedzą lody na promenadzie, patrzą na tor regatowy i tramwaj wodny. Prawie nikt nie odwraca się w drugą stronę – tam, gdzie Cybina wpływa do jeziora, gdzie stawy przechodzą w szuwary, a beton ustępuje miejsca błotu. A właśnie tam zaczyna się Malta, której nie znacie.
Jezioro Maltańskie to obiekt sztuczny. Powstało w 1952 roku przez spiętrzenie wód rzeki Cybiny – prawobrzeżnego dopływu Warty. Sześćdziesiąt cztery hektary wody, pięć i pół kilometra obwodu, tor regatowy klasy międzynarodowej. Ale sama Malta jest tylko końcówką znacznie dłuższej i dzikszej historii. Żeby ją poznać, trzeba odwrócić się plecami do toru i pójść w górę Cybiny. Tam, gdzie rzeka płynie jeszcze jako rzeka – nie jako zbiornik retencyjny.
Skąd się wzięła nazwa i skąd wzięło się jezioro
W 1178 roku do Poznania sprowadzono joannitów – zakon rycerski, który miał opiekować się szpitalem założonym kilka lat wcześniej. Joannici osiedlili się na terenach nad Cybiną, a ich siedzibę nazywano Komandorią. Kiedy w XVI wieku zakon otrzymał od cesarza wyspę Maltę na Morzu Śródziemnym, zaczęto ich nazywać kawalerami maltańskimi. Nazwa przylgnęła do okolicy i przetrwała wieki – choć z prawdziwą Maltą ten poznański zakątek nie ma nic wspólnego poza nazwą.
W okresie międzywojennym pojawił się pomysł, żeby tereny nad Cybiną zagospodarować rekreacyjnie. Architekt Adam Ballenstedt zaprojektował park narodowy z boiskami, łazienkami, teatrem i domami wypoczynkowymi. Z całej listy planów zrealizowano jeden: usypano Kopiec Wolności. Resztę odłożono na potem, a potem przyszła wojna.
Jezioro powstało dopiero w 1952 roku – w epoce, kiedy sport był sprawą państwową, a tor regatowy robił wrażenie na zagranicznych delegacjach. Spiętrzono Cybinę, zalano dolinę, wyrównano brzegi. Charakter miejsca zmienił się fundamentalnie: z podmokłej doliny rzecznej z łąkami i zaroślami zrobił się zbiornik wodny otoczony betonem i trybunami. Ale nie cała dolina dała się ujarzmić.
Cztery stawy, o których nikt nie opowiada
Kilometr na wschód od jeziora, na terenie osiedla Antoninek, Cybina przepływa przez cztery stawy: Olszak, Browarny, Młyński i Antoninek. Razem zajmują ponad sześćdziesiąt hektarów – niemal tyle, co samo Jezioro Maltańskie. Ale o ile Malta jest jednym z najbardziej znanych miejsc w Poznaniu, o tyle stawy w Antoninku pozostają niemal nieznane poza lokalną społecznością biegaczy i spacerników.
Stawy mają fascynującą historię. Ich początki sięgają lat osiemdziesiątych XX wieku, kiedy opracowano koncepcję biologicznego oczyszczania wód Cybiny przed wprowadzeniem ich do Jeziora Maltańskiego. Rzeka, przepływając przez szereg stawów o różnej głębokości i charakterze, miała w naturalny sposób pozbyć się zanieczyszczeń – osady opadały na dno, rośliny wodne pochłaniały nadmiar biogenów, bakterie rozkładały materię organiczną. System działał jak wielostopniowa oczyszczalnia, tyle że zamiast filtrów i chemikaliów używał trzcin, oczeretu i światła słonecznego.
Odbudowano historyczne stawy Młyński, Browarny i Olszak, a staw Antoninek zbudowano od nowa. Cały system zaczął działać w pełni dopiero pod koniec lat dziewięćdziesiątych, po rekultywacji, która – niestety – wymagała usunięcia niemal całej roślinności i oczyszczenia dna. Ptaki, które zdążyły się zadomowić, przeniosły się gdzie indziej. Ale przyroda jest cierpliwa. Trzeba było kilku lat, żeby stawy ponownie pokryły się szuwarami, a na szuwarach znów pojawiły się gniazda.
Dolina Cybiny – korytarz ekologiczny w sercu miasta
Cybina to nie jest tylko rzeka, która napełnia Maltę. To oś jednego z najcenniejszych korytarzy ekologicznych Poznania. Dolina Cybiny od ujścia z Jeziora Swarzędzkiego do wpływu do Warty przy Ostrowie Tumskim to dwadzieścia osiem kilometrów terenu objętego ochroną w ramach sieci Natura 2000. Kod obszaru: PLH300038. Status: specjalny obszar ochrony siedlisk.
Co jest takiego wyjątkowego w dolinie miejskiej rzeki? Przede wszystkim różnorodność. Na stosunkowo niewielkiej przestrzeni stykają się tu siedliska, które normalnie leżą daleko od siebie: torfowiska niskie wyściełające dno doliny, szuwary przy stawach, łęgi nad brzegami, suche skarpy piaszczyste na zboczach. Pod doliną Cybiny znajduje się jeden z głównych zbiorników wód podziemnych Polski – rozległy rezerwuar zasilany przez infiltrację wód rzecznych przez warstwy torfu i piasku.
Rzeźba doliny ukształtowała się w fazie poznańskiej zlodowacenia bałtyckiego. Lodowiec zostawił po sobie nierówne podłoże, które wypełniło się torfami i osadami jeziornymi. Dzisiejsze jeziora polodowcowe – Swarzędzkie, Uzarzewskie, Góra, Iwno – to resztki dawnego krajobrazu, zmienionego przez wieki gospodarki człowieka, ale wciąż czytelnego dla geologa.
Ptaki, ryby i żaby – kto żyje w cieniu Malty
Na stawach w Antoninku i w dolinie Cybiny żyje znacznie więcej gatunków, niż sugeruje miejski charakter okolicy. Kaczki krzyżówki i łabędzie to oczywistość – widać je z każdej ścieżki. Ale wśród trzcin gniazdują też łyski, kurki wodne, perkozki i trzcinniczki. Czaple siwe stają na płyciznach stawów, nieruchome jak szare pomniki, czekając na rybę. Zimorodki – tak, zimorodki – pojawiają się przy Jazie Cybińskim, gdzie woda jest na tyle czysta i przejrzysta, żeby mogły polować.
W stawach żyją amury, leszcze, liny i karpie. Hodowla ryb na stawach w dolinie Cybiny ma tradycję sięgającą co najmniej kilkuset lat – stawy rybne powstawały tu przez wieki, wykorzystując naturalną tendencję doliny do gromadzenia wody. Współcześnie stawy pełnią podwójną funkcję: biologicznej oczyszczalni i akwakultury.
Wiosną, kiedy woda się nagrzewa, ożywają płazy. Ropuchy szare i żaby trawne odbywają tu gody – ich chóry wieczorami bywają tak głośne, że słychać je z pobliskich bloków. Traszki zwyczajne żyją w drobnych zbiornikach przy stawach. Dla herpetologów – specjalistów od płazów i gadów – ta część Poznania jest jednym z cenniejszych miejsc w granicach miasta.
Wydmy Cybiny i mokradła między blokami
Dolina Cybiny ma jeszcze jedną niespodziankę. Na jej zboczach, tam gdzie teren wznosi się nad podmokłe dno, leżą śródlądowe wydmy – piaszczyste wzniesienia porośnięte suchą roślinnością, które wyglądają jak fragment zupełnie innego krajobrazu wklejony między bloki. Te wydmy to pozostałość po eolicznej działalności wiatru, który po ustąpieniu lodowca formował piasek w charakterystyczne pagórki. Dzisiaj rosną na nich suche murawy i pojedyncze sosny – zupełnie inne środowisko niż mokradło kilkadziesiąt metrów niżej.
Ta mozaika – mokre dno doliny, piaszczyste zbocza, stawy, szuwary, kępy drzew – jest powodem, dla którego dolina Cybiny jest tak cenna biologicznie. Każdy typ siedliska ma swoją faunę i florę. Jaszczurki zwinki grzeją się na piaszczystych skarpach. Trzciniaki śpiewają w szuwarach. Motyle latają nad łąkami. To wszystko dzieje się w odległości kilkudziesięciu minut spacerem od centrum Poznania.
Jak zobaczyć Maltę od drugiej strony
Najłatwiej zacząć od stawów w Antoninku. Dojazd autobusem lub tramwajem do pętli Antoninek, a stamtąd pieszo wzdłuż stawów w kierunku zachodnim, w stronę Malty. Trasa jest wygodna, utwardzona, z ławkami i tablicami informacyjnymi – to oficjalna ścieżka przyrodnicza, choć niewiele osób wie o jej istnieniu.
Warto iść rano lub pod wieczór, kiedy ptaki są najaktywne. Lornetka jest przydatna, ale nawet gołym okiem widać sporo – łabędzie, czaple, kaczki, łyski. Jeśli staniesz spokojnie przy brzegu stawu na pięć minut i nie będziesz się ruszać, z trzcin zaczną wyłaniać się ptaki, które wcześniej się ukrywały. Cierpliwość tutaj jest ważniejsza niż sprzęt.
Dla ambitniejszych jest też opcja dłuższa – dalej w górę Cybiny, w stronę Swarzędza, gdzie dolina robi się szersza i dziksze, a ścieżka przechodzi przez tereny objęte pełną ochroną Natura 2000. Tam trzcinowiska ciągną się po horyzont, a jedynym dźwiękiem jest wiatr w szuwarach i odległy plusk ryby.
Cała trasa od stawów do Malty to jakieś cztery kilometry – spokojny, godzinny spacer. Ale zmiana perspektywy jest dramatyczna. Zaczynasz przy stawach, otoczony szuwarami i śpiewem ptaków, a kończysz przy betonowej promenadzie z lodami i muzyką z głośników. Ten kontrast jest właśnie pointą: Malta, którą znasz, to zaledwie finał. Cybina, zanim stanie się jeziorem, opowiada zupełnie inną historię – o rzece, która przepływa przez torfowiska, wydmy i stawy, oczyszczając się po drodze i karmiąc całe ekosystemy. Następnym razem, kiedy będziesz biegł wokół Malty, zatrzymaj się na chwilę przy wschodnim brzegu. Odwróć się plecami do toru regatowego. I pójdź pod prąd.
