Przejdź do treści

Cytadela po ciemku – nocni mieszkańcy największego parku w mieście

Dziewiąta wieczorem, wrzesień. Ostatni biegacze zbierają się z alejek Cytadeli, pies na smyczy ciągnie właściciela w stronę bramy. Park pustoszeje. A potem, gdzieś w ruinach pruskiego fortu, coś się budzi. Nie usłyszysz tego – częstotliwość jest za wysoka dla ludzkiego ucha. Ale gdybyś miał detektor ultradźwięków, ekran rozbłysnąłby sygnałami. Nocna zmiana właśnie zaczęła pracę.

Park Cytadela to ponad sto hektarów zieleni na Wzgórzu Winiarskim – największy park w Poznaniu i jedno z ulubionych miejsc spacerowych w mieście. Dzienni goście znają alejki, rosarium, rzeźby i ruiny fortyfikacji. Ale park ma drugie życie, które zaczyna się po zmroku. I to drugie życie jest co najmniej tak samo fascynujące jak to pierwsze.

Na dawnych fortyfikacjach pruskich – zbudowanych w XIX wieku, zburzonych w znacznej części podczas walk o Poznań w 1945 roku – osiadła przyroda, której nikt nie zapraszał. Stare mury, podziemne korytarze, kazamaty, fosy – dla ludzi to ruiny, dla zwierząt to apartamenty o idealnych parametrach: chłodne latem, ciepłe zimą, wilgotne, ciemne, ciche. I to właśnie w tych ruinach mieści się jedno z najważniejszych zimowisk nietoperzy w Polsce.

Dwanaście gatunków w jednym parku

Cytadela jest domem dla dwunastu gatunków nietoperzy. Dwunastu – w jednym parku miejskim. Żeby uzmysłowić sobie skalę: w całej Polsce żyje dwadzieścia pięć gatunków nietoperzy. Poznańska Cytadela gości niemal połowę krajowej różnorodności gatunkowej tych ssaków.

Zimą, kiedy temperatury spadają, nietoperze wchodzą w hibernację. Szukają miejsc o stabilnej temperaturze kilku stopni powyżej zera i wysokiej wilgotności – dokładnie takich warunków, jakie panują w podziemnych korytarzach pruskich fortyfikacji. Fort I na Cytadeli jest pod tym względem absolutnym rekordzistą – w szczytowym sezonie zimowym naliczono tu ponad tysiąc hibernujących nietoperzy. To czyni go jednym z najważniejszych zimowisk w skali całego kraju.

Wśród gatunków zimujących na Cytadeli są dwa szczególnie cenne: nocek duży i mopek zachodni. Oba figurują w Załączniku II Dyrektywy Siedliskowej Unii Europejskiej, co oznacza, że wymagają tworzenia specjalnych obszarów ochrony. To właśnie ze względu na te nietoperze Cytadela i inne poznańskie fortyfikacje zostały włączone do sieci Natura 2000 pod nazwą Fortyfikacje w Poznaniu. Obszar obejmuje dwadzieścia dwa obiekty obronne rozsiane po mieście – dziewięć fortów głównych, dziewięć pośrednich, Cytadelę i kilka bunkrów. Razem tworzą sieć schronień, dzięki której nietoperze mogą przetrwać wielkopolską zimę.

Nocek duży – ptak wśród nietoperzy

Nocek duży to największy nietoperz w Polsce. Rozpiętość jego skrzydeł sięga czterdziestu centymetrów – tyle co u małego gołębia. Waży do czterdziestu pięciu gramów, co w świecie nietoperzy jest masą wagi ciężkiej. Ma gęste, brązowoszare futro, szerokie uszy i szeroki pysk z potężnymi jak na swoje rozmiary zębami.

Poluje inaczej niż większość nietoperzy. Zamiast chwytać owady w locie, ląduje na ziemi lub na liściach i zbiera chrząszcze, świerszcze, pająki – duże bezkręgowce, których nie da się złapać w powietrzu. Potrafi biegać po ziemi szybciej, niż można by oczekiwać po zwierzęciu kojarzonym wyłącznie z lataniem. Jego echolokacja jest niskoczęstotliwościowa – idealnie dostosowana do wykrywania dużych obiektów na tle podłoża, ale słaba w gęstym lesie. Dlatego nocek duży preferuje otwarte przestrzenie z krótką trawą – parki, ogrody, polany. Cytadela, z jej rozległymi trawnikami i alejkami otoczonymi starymi drzewami, jest dla niego wymarzonym łowiskiem.

Latem kolonie rozrodcze nocka dużego liczą zwykle kilkadziesiąt do kilkuset samic – samce żyją oddzielnie. Samica rodzi jedno młode rocznie, co oznacza, że populacja odnawia się bardzo powoli. Każda utrata siedliska, każde zaburzenie zimowiska może mieć konsekwencje widoczne przez dekady.

Mopek – nietoperz w czarnym płaszczu

Mopek zachodni jest przeciwieństwem nocka dużego pod względem budowy – mały, kompaktowy, z charakterystycznie spłaszczonym pyskiem, który wygląda jak miniaturowy buldożek. Jego futro jest ciemne, niemal czarne, a uszy szerokie i zaokrąglone, zrośnięte na czole. Jeśli kiedykolwiek zobaczysz zdjęcie mopka, nie zapomnisz go – to nietoperz o twarzy, która budzi sympatię, nie strach.

Mopek poluje na ćmy i inne nocne owady, używając echolokacji o bardzo specyficznej charakterystyce – jego sygnały mają stosunkowo niską częstotliwość i długi zasięg, co pozwala mu lokalizować ofiary na dużych odległościach. Lata wolniej niż wiele innych gatunków, ale jest niezwykle zwinny – potrafi manewrować między gałęziami z precyzją, której pozazdrościłby mu dron.

Na Cytadeli mopki hibernują w szczelinach murów i na stropach podziemnych korytarzy, często w towarzystwie nocków Natterera i nocków rudych. Potrafią wcisnąć się w szczeliny tak wąskie, że wydaje się to fizycznie niemożliwe. Ich ciało jest niesamowicie elastyczne – kości skrzydeł są cienkie jak zapałki, ale wytrzymałe, a futro działa jak izolacja termiczna, utrzymując temperaturę ciała kilka dziesiątych stopnia powyżej temperatury otoczenia.

Puszczyk i jeże – pozostali nocni rezydenci

Nietoperze to gwiazdy nocnej Cytadeli, ale nie jedyni aktorzy na scenie. W starszych częściach parku, gdzie rosną drzewa z naturalnymi dziuplami, mieszkają puszczyki – średniej wielkości sowy o okrągłych głowach, dużych ciemnych oczach i brązowo-szarym upierzeniu, które idealnie wtapia się w korę drzew. Puszczyk jest nocnym łowcą myszy, nornic i drobnych ptaków. Jego obecność zdradza charakterystyczny głos – głębokie, dudniące pohukiwanie, które w ciszy parku po zmroku niesie się daleko między drzewami.

Na trawnikach i pod żywopłotami wieczorami pojawiają się jeże. Cytadela to dobre miejsce dla jeży – jest tu dość owadów, ślimaków i dżdżownic, żeby się wyżywić, a gęste krzewy i sterty liści oferują schronienie. Jeże są zaskakująco głośne – sapią, chrząkają, tupią drobnymi łapkami po ścieżkach. Jeśli kiedyś usłyszysz w parku po ciemku odgłos, jakby ktoś energicznie przeżuwał jabłko – to prawie na pewno jeż.

Na liście nocnych mieszkańców Cytadeli są też lisy, borsuki, kuny domowe i – sporadycznie – sarny, które przemieszczają się między klinami zieleni, traktując park jako przystanek w drodze nad Wartę. Park jest domem dla dwudziestu gatunków ssaków, z czego szesnaście jest objętych ochroną prawną. Po ciemku zaczyna się ich czas.

Pięćset jeden gatunków chrząszczy

Jest jeszcze jedna warstwa nocnego życia Cytadeli, o której prawie nikt nie wie. Entomolodzy – specjaliści od owadów – naliczyli na terenie parku pięćset jeden gatunków chrząszczy. Pięćset jeden. Wśród nich gatunki zagrożone wyginięciem, których nie ma w wielu rezerwatach przyrody. Suche skarpy fortyfikacji, wilgotne fosy, stare drzewa z próchnem, murszejące pnie – każde z tych środowisk ma swoją społeczność chrząszczy, swoją sieć pokarmową, swój mikroklimat.

Nocą chrząszcze wychodzą z kryjówek. Biegacze polują na drobniejsze owady na alejkach. Kózki drążą korytarze w martwym drewnie. Świetliki – tak, w Poznaniu wciąż można spotkać świetliki – mrugają zielonkawym światłem na wilgotnych skarpach fos. To jest świat, którego nie widać nawet z latarką, bo jest zbyt mały i zbyt cichy. Ale istnieje i prosperuje, tuż pod stopami wieczornych spacerowiczów.

Jak spotkać nocną Cytadelę

Park jest otwarty całą dobę, ale nocna wizyta wymaga przygotowania. Najlepszy czas to ciepłe wieczory od maja do września – wtedy nietoperze są aktywne i żerują nad alejkami i trawnikami. Widać je na tle jaśniejszego nieba jako szybkie, nieregularne cienie. Odróżnisz nietoperza od ptaka po locie – nietoperz zmienia kierunek gwałtownie i chaotycznie, ptak leci bardziej po linii prostej.

Detektor ultradźwięków – dostępny też jako prosta aplikacja na telefon – zamienia niesłyszalne sygnały echolokacji w dźwięk, który ludzkie ucho może odebrać. Każdy gatunek ma inną częstotliwość i wzorzec sygnałów, co pozwala doświadczonemu obserwatorowi rozpoznać gatunek bez widzenia zwierzęcia. Dla początkujących wystarczy samo doświadczenie – stojąc w ciemności z detektorem, słuchasz ukrytego wymiaru parku, który przez cały dzień był tuż obok, niesłyszalny.

Puszczyka najłatwiej usłyszeć jesienią i zimą, kiedy samce głośno bronią terytoriów. Jeże spotkasz na ścieżkach od kwietnia do października. Lornetka nocna nie jest konieczna – oczy przyzwyczajone do ciemności po piętnastu-dwudziestu minutach widzą zaskakująco dużo. Latarka z czerwonym filtrem nie płoszy zwierząt tak jak białe światło.

Cytadela po ciemku to ten sam park co za dnia. Te same alejki, te same drzewa, te same ruiny. Ale mieszkańcy są zupełnie inni. I jest ich więcej, niż mogłoby się wydawać.