Stoisz na skraju doliny Noteci i nie widzisz nic spektakularnego. Płaska przestrzeń, trzciny, rowy melioracyjne, kępy wierzb. Powietrze jest ciężkie od wilgoci, a pod stopami grunt ugina się jak materac. To, na czym stoisz, rośnie od sześciu tysięcy lat – milimetr po milimetrze, warstwa po warstwie, martwa roślina po martwej roślinie. Witaj na torfowisku.
Torfowiska nie mają dobrego PR. Nikt nie wiesza ich zdjęć na ścianach, nikt nie organizuje do nich wycieczek z przewodnikiem, nikt nie pisze o nich wierszy. W kulturze polskiej bagno to miejsce złowrogie, nieprzyjazne, do osuszenia. Przez dekady tak właśnie traktowano mokradła w dolinie Noteci koło Chodzieży – kopano rowy, prostowano cieki, obniżano poziom wody, żeby zamienić „nieużytki„ w łąki kośne i pastwiska. Dziś wiemy, że te „nieużytki” pracowały na nasz klimat od ostatniego zlodowacenia. I że ich osuszenie miało konsekwencje, których nikt nie przewidział.
Dolina, w której czas się zatrzymał
Okolice Chodzieży leżą w północnej Wielkopolsce, tam gdzie dolina Noteci tworzy jeden z najważniejszych korytarzy ekologicznych w zachodniej Polsce. Noteć – największy prawy dopływ Warty – płynie tu szeroką, płaską doliną, która po ostatnim zlodowaceniu wypełniła się osadami organicznymi. Przez tysiąclecia rośliny rosły, obumierały i zamiast rozkładać się – jak na normalnej łące – gromadzity się warstwa po warstwie w nasyconym wodą podłożu. Brak tlenu hamował rozkład, a nieroztożona materia organiczna zamieniała się w torf. Centymetr torfu to mniej więcej dziesięć lat akumulacji. Metr to tysiąc lat. Niektóre torfowiska w dolinie Noteci mają pokłady grube na kilka metrów – to zapis klimatyczny sięgający epoki, gdy w Mezopotamii powstawały pierwsze miasta.
Dolina Noteci od Chodzieży po Bydgoszcz to jeden z największych w Polsce obszarów zajmowanych przez torfowiska niskie. Ten typ torfowisk – zasilany wodami gruntowymi i powierzchniowymi, bogaty w składniki mineralne – różni się od torfowisk wysokich, znanych z górskich krajobrazów, które karmią się wyłącznie wodą deszczową. Torfowiska niskie w dolinie Noteci pokryte są łąkami zalewowymi, trzcinowiskami i szuwarami, przedzielonymi kępami wierzb i olch. Na pierwszy rzut oka nic nadzwyczajnego. Ale to, co dzieje się pod powierzchnią, zmienia perspektywę.
Największy lądowy sejf na węgiel
Torfowiska na całym świecie zajmują około trzech procent powierzchni lądów. I przechowują w sobie mniej więcej jedną czwartą całego węgla zgromadzonego w glebach na Ziemi. To dwa razy więcej niż w biomasie wszystkich lasów na planecie – tropikalnych, borealnych, wszystkich razem wziętych. Ilość węgla w globalnych torfowiskach jest zbliżona do ilości węgla zawartego w atmosferze w postaci dwutlenku węgla.
Jak to możliwe? Zdrowe, nawodnione torfowisko pochłania dwutlenek węgla z atmosfery poprzez fotosyntezę roślin, a następnie magazynuje go w postaci torfu. Hektar żywego torfowiska akumuluje rocznie średnio około tony dwutlenku węgla. Niewiele? Pomyśl o tym inaczej: torfowiska robią to nieprzerwanie od tysięcy lat, warstwa po warstwie, bez przerwy. Setki miliardów ton węgla zgromadzone w ciągu ostatnich jedenastu tysiącleci – odkąd cofnął się ostatni lodowiec.
Problem zaczyna się, gdy torfowisko traci wodę. Osuszone torfowisko to tykająca bomba klimatyczna. Gdy powietrze dostaje się do warstw torfu, rozpoczyna się przyspieszony rozkład materii organicznej, a węgiel zgromadzony przez tysiąclecia uwalnia się do atmosfery w postaci dwutlenku węgla. Odwrócenie procesu – z pochłaniacza w emitenta – następuje błyskawicznie w skali geologicznej. Jeden hektar głęboko odwodnionego torfowiska może emitować nawet 30 ton dwutlenku węgla rocznie. Pomnóż to przez setki tysięcy hektarów osuszonych mokradeł w samej Polsce.
Polska: kraj osuszonych bagien
W Polsce osuszono około 85-90 procent torfowisk. Kopano rowy melioracyjne, prostowano rzeki, obniżano poziom wody – wszystko w imię postępu rolniczego i „zagospodarowania nieużytków”. Efekt? Roczne emisje gazów cieplarnianych z odwodnionych polskich torfowisk szacuje się na około 34 miliony ton dwutlenku węgla. To więcej niż emituje największa elektrownia węglowa w Europie. I to emisje, których oficjalnie prawie nikt nie raportuje – nie wchodzą w standardowe bilanse energetyczne, choć ich skala jest porównywalna z emisjami z całego sektora energetycznego.
Dolina Noteci koło Chodzieży jest tego procesu dobrym przykładem. Przez dekady prowadzono tu intensywne prace melioracyjne. Gęsta sieć rowów odwadniających poprzecinała dolinę, obniżając poziom wody gruntowej. Torfowiska, które przez tysiąclecia gromadziły węgiel, zaczęły go oddawać. Torf mineralizuje się – dosłownie rozpada się w pył, odsłaniając warstwy, które powstawały w czasach, gdy nad Notecią polowały jeszcze tury.
Jest jednak druga strona tej historii. Ponowne nawodnienie torfowisk – proces, który polega na zablokowaniu odpływu wody z rowów melioracyjnych – może ograniczyć emisje z polskich mokradeł o ponad 20 milionów ton dwutlenku węgla rocznie. Często nie wymaga to skomplikowanych zabiegów: wystarczy zamknąć zastawkę na rowie, żeby woda zaczęła się znowu gromadzić w torfie.
Derkacz i jego mokry azyl
Nad torfowiskami w dolinie Noteci koło Chodzieży rozciąga się obszar Natura 2000 „Nadnoteckie Łęgi„ – ostoja ptasia o randze europejskiej, obejmująca ponad 16 tysięcy hektarów. To jedno z tych miejsc, gdzie można usłyszeć dźwięk, który w większości Europy zachodniej ucichł już dawno: chrapliwe „krrp-krrp” derkacza, powtarzane monotonnie przez całą czerwcową noc.
Derkacz to ptak, który niemal nikt nigdy nie widział – mimo że jego głos jest jednym z najbardziej charakterystycznych dźwięków polskiej wsi. Żyje ukryty w wysokiej trawie na podmokłych łąkach i absolutnie odmawia współpracy z obserwatorami. Gdy się do niego zbliżasz, nie ucieka lotem, lecz na piechotę, przedzierając się przez trawę niczym mała, zielonkawobrązowa myć. Jego polskie populacje należą do najliczniejszych w Europie, ale nawet tu derkacz jest gatunkiem zagrożonym – bo potrzebuje łąk, których nikt nie kosi za wcześnie, i mokradeł, których nikt nie osusza.
Dolina Noteci w okolicach Chodzieży to także jeden z ważniejszych w zachodniej Polsce szlaków migracji ptaków – korytarz ekologiczny łączący mokradła Europy Wschodniej z zachodnią częścią kontynentu. Wiosną i jesienią przelatują tędy tysiące gęsi, kaczek i siewkowców. Żurawie zbierają się na polach na nocleg. Bociany białe gniazdują w okolicznych wsiach, korzystając z obfitości żab i owadów na podmokłych łąkach.
Wśród ssaków wyróżnia się łoś – w dolinie Noteci żyje jedna z najliczniejszych populacji tego gatunku w zachodniej Polsce, kilkadziesiąt osobników. Bobry budują tamy na kanałach i mniejszych ciekach, podnosząc poziom wody i mimowolnie przywracając torfowiskom część ich dawnych funkcji. Wydry polują w rozlewiskach i starorzeczach. To ekosystem, który mimo dekad melioracji wciąż tętni życiem – choć ciszej niż kiedyś.
Olędrzy, którzy osuszyli dolinę
Historia osuszania doliny Noteci nie zaczęła się wczoraj. Już w XVII i XVIII wieku przybyli tu osadnicy olęderscy – kolonizatorzy z Niderlandów i północnych Niemiec, specjalizujący się w zagospodarowywaniu terenów podmokłych. Budowali rowy melioracyjne, wały przeciwpowodziowe, a nawet sztucznie usypywane wzniesienia, na których stawiali zagrody. Ich ślady widać do dziś w nazewnictwie miejscowym i charakterystycznym układzie wsi – tak zwanych rzędówkach bagiennych, ciągnących się wzdłuż kanałów.
Olędrzy zmienili krajobraz doliny, przekształcając część mokradeł w łąki i pastwiska. Ale skala ich ingerencji była nieporównywalnie mniejsza niż to, co nastąpiło w XX wieku, gdy państwowe przedsiębiorstwa melioracyjne sięgnęły po koparki i betonowe przepusty. Współczesna melioracja osuszyła obszary, które olędrzy zostawili w spokoju – nie dlatego, że im się nie chciało, lecz dlatego, że wiedzieli, iż niektóre mokradła lepiej zostawić.
Co zobaczysz (i usłyszysz)
Do okolic Chodzieży najłatwiej dotrzeć koleją – linia Bydgoszcz-Piła biegnie wzdłuż doliny Noteci, a z wielu małych stacji można wyruszyć prosto w krajobraz. Samochodem z Poznania to niecałe dwie godziny.
Torfowisk nie ogląda się jak zamków czy katedr. Nie ma tu punktów widokowych z tablicami informacyjnymi ani ścieżek z poręczami. Jest płaska przestrzeń, woda, trzcinowiska i niebo. Nagroda czeka na tych, którzy potrafią się zatrzymać: koncert żab w kwietniową noc, derkacz skrzeczący tuż za plecami o zmierzchu, żuraw trąbiący o świcie nad rozlewiskiem. I świadomość, że grunt pod stopami magazynuje węgiel od czasów, gdy Polska nie istniała nawet jako idea – i że od naszych decyzji zależy, czy będzie to robił przez następne tysiąc lat.
