Przejdź do treści

Lato w Puszczy Noteckiej – upał, piasek, jaszczurki

Piasek parzy przez podeszwy butów, powietrze pachnie rozgrzaną żywicą i nawet wiatr wydaje się gorący – a ty stoisz na szczycie wydmy, z której widać zielony ocean lasu ciągnący się po horyzont, i przez chwilę nie wierzysz, że to wciąż Wielkopolska.

Puszcza Notecka w lipcu to miejsce, które łamie wszelkie wyobrażenia o nizinnym polskim krajobrazie. Kiedy temperatura przekracza trzydzieści stopni, a piasek na odkrytych zboczach wydm nagrzewa się do poziomu, przy którym trudno na nim usiąść, ten ogromny kompleks leśny między Wartą a Notecią ujawnia swoją prawdziwą naturę. Nie jest łagodnym borem, po którym spaceruje się w cieniu. Jest dziką, gorącą krainą, bardziej przypominającą śródziemnomorski garig niż las w środku Europy. I właśnie latem, kiedy słońce stoi najwyżej, a cienie kurczą się do minimum, Puszcza Notecka staje się areną jednego z najbardziej fascynujących spektakli przyrodniczych w regionie – bo to pora, w której jej piaszczyste wydmy ożywają.

Pustynia ukryta w lesie

Puszcza Notecka rozciąga się na długości niemal stu kilometrów, od Santoka i Skwierzyny na zachodzie po Oborniki i Rogoźno na wschodzie, zajmując powierzchnię ponad 1370 kilometrów kwadratowych. To jeden z największych zwartych kompleksów leśnych w Polsce, ale jego prawdziwa osobliwość kryje się nie w drzewach – a pod nimi. Teren, po którym dziś wędrujemy, ukształtowało ostatnie zlodowacenie. Wielkie ilości piasku naniesione przez wody z topniejącego lądolodu stworzyły jedne z największych wydm śródlądowych w Europie. Pas wydm ciągnie się tu na przestrzeni dziewięciu kilometrów, a ich średnia wysokość to dwadzieścia do trzydziestu metrów. Najwyższe – Wielka Sowa i Góra Rzecińska – sięgają ponad czterdziestu metrów.

Latem większość tych wydm kryje się pod zielonym płaszczem borów sosnowych, które stanowią około dziewięćdziesięciu procent tutejszego drzewostanu. Ale tam, gdzie piasek przebija się na powierzchnię – na drogach leśnych, pasach przeciwpożarowych, odkrytych zboczach – krajobraz zmienia się radykalnie. Strome podejścia, nogi grzęznące w sypkim podłożu i zapierające dech widoki z koron wydm sprawiają, że wędrówka latem po tym terenie to nie lada wyzwanie. Ale też nie lada nagroda. Bo to właśnie na tych rozgrzanych piaskach, między kępkami wrzosów i suchymi igłami sosen, rozgrywa się codzienne życie kogoś, kto upał nie tylko znosi – ale go potrzebuje.

Jaszczurka, która kocha gorąco – ale nie za bardzo

Leżysz na kocu przy leśnej drodze, pijesz wodę i nagle kątem oka łapiesz ruch. Coś małego, zwinnego, metalicznie lśniącego mignęło między źdźbłami trawy i znikło. Gdybyś nie patrzył uważnie, pomyślałbyś, że ci się przywidziało. Ale to nie złudzenie. To jaszczurka zwinka – Lacerta agilis – najczęściej występujący gad w Polsce i absolutna królowa piaszczystych siedlisk Puszczy Noteckiej.

Jaszczurka zwinka jest zwierzęciem zmiennocieplnym, co oznacza, że temperatura jej ciała zależy od otoczenia. Rano, po nocy spędzonej w wykopanych przez siebie płytkich norkach, pierwsze co robi, to wygrzewanie się na słońcu. Rozpoścera ciało na nagrzanym kamieniu lub piasku, ustawiając się bokiem do promieni, żeby wchłonąć jak najwięcej ciepła. To nie lenistwo – to kwestia przetrwania. Bez odpowiedniej temperatury jej mięśnie pracują zbyt wolno, metabolizm hamuje, a polowanie na owady staje się niemożliwe. Optimum dla zwinki to przedział od dwudziestu do trzydziestu pięciu stopni Celsjusza. Dopiero po wygrzaniu rusza na łowy – szarańczaki, chrząszcze, pająki, drobne bezkręgowce.

Ale jest pewien paradoks. Jaszczurka zwinka kocha ciepło, lecz boi się przegrzania. Kiedy temperatura otoczenia przekracza czterdzieści stopni – co na odkrytym piasku w puszczy latem zdarza się regularnie – zwinka chowa się do norki albo szuka cienia pod korzeniami. Letni dzień zwinki to nieustanny taniec między słońcem a cieniem, między energią a zagrożeniem. Rano wygrzewanie, potem polowanie, w skwarze południa schowanie się pod ziemię, późnym popołudniem jeszcze jeden krótki łów, a wieczorem powrót do kryjówki na noc. Rytm tak precyzyjny, jakby ktoś zaprogramował zegarek.

Piaskowe życie pod lupą

Jaszczurka zwinka nie jest jedynym mieszkańcem noteckich wydm, który w lecie prowadzi intensywne życie. Piaszczyste siedliska puszczy to cały mikrokosmos, na który większość spacerowiczów nie zwraca uwagi. Trzyszcze – drapieżne chrząszcze o metalicznym połysku i nieproporcjonalnie dużych oczach – biegają po nagrzanym piasku z prędkością, która zaskoczyłaby niejednego biegacza. Te owady, zwane czasem owadami słońca, są mistrzami gorących siedlisk. Polują wzrokiem, co wśród chrząszczy jest rzadkością, i potrafią latać krótkimi skokami, jakby podskakiwały nad piaskiem.

Między wydmami, w zagłębieniach, gdzie piasek jest nieco wilgotniejszy, swoje lejkowate pułapki kopią larwy mrówkolwów. Te niewielkie owady o delikatnych, ażurowych skrzydłach w dorosłej formie przypominają ważki, ale ich larwy to bezwzględni drapieżnicy. Kopią w sypkim piasku stożkowate dołki i czekają na dnie, aż mrówka lub inny drobny owad ześlizgnie się po ściance pułapki. Kiedy ofiara próbuje się wydostać, larwa bombarduje ją ziarenkami piasku, strącając z powrotem na dno. Całe polowanie rozgrywa się w ciszy, na przestrzeni kilku centymetrów, i jest jednym z najbardziej brutalnych spektakli w przyrodzie – tyle że w miniaturowej skali.

Latem na wydmach pojawia się też roślinność, która zdradza charakter tego miejsca. Wrzosy, które jesienią pokryją zbocza fioletowymi kobiercem, teraz stoją jeszcze zielone. Obok nich rosną szczotlichy siwe, jastrzębce i mchy chrobotki – porosty tolerujące skrajną suchość. To rośliny, które nie walczą z piaskiem, lecz go akceptują. Ich korzenie są krótkie, ale gęste, zdolne wychwycić każdą kroplę porannej rosy.

Las, który pamięta katastrofę

Kiedy idziesz przez bory Puszczy Noteckiej latem, otacza cię morze sosen – równych, smukłych, posadzonych w regularnych rzędach. Ta regularność nie jest przypadkiem. Większość tutejszego drzewostanu ma mniej niż sto lat, bo w latach 1922-1923 puszczę nawiedziła plaga strzygoni choinówki – motyla, którego gąsienice doszczętnie ogołociły drzewa z igieł. Katastrofa była tak totalna, że na ogołoconych terenach natychmiast zaczęły powstawać lotne wydmy, a w kotlinach – bagniska. Dopiero po tym, jak pasożyty i wirusy same rozprawiły się ze szkodnikiem, rozpoczęto ponowne zalesianie. Sosny, które dziś dają cień spacerowiczom, są wnukami tamtego wielkiego sadzenia.

Historia strzygoni to przypomnienie, że ekosystem Puszczy Noteckiej jest kruchy. Piasek, który stanowi jej podłoże, nie trzyma wody, nie magazynuje składników odżywczych, nie amortyzuje zmian temperatury. Latem powierzchnia piasku potrafi nagrzać się do sześćdziesięciu stopni, podczas gdy kilkanaście centymetrów głębiej temperatura jest o połowę niższa. To właśnie dlatego jaszczurki kopią norki – kilkanaście centymetrów piasku to różnica między życiem a śmiercią z przegrzania. Las sosnowy stabilizuje ten niespokojny grunt, łagodzi ekstrema i tworzy warunki, w których mogą żyć także inne organizmy. Bez niego wydmy ruszyłyby znowu – dokładnie tak, jak stało się to sto lat temu.

Letni wieczór na wydmie

Najlepszy moment na wizytę w Puszczy Noteckiej latem to nie południe, choć wtedy piasek robi największe wrażenie. Najlepszy moment to wieczór, gdzieś między osiemnastą a dwudziestą, kiedy słońce schodzi nisko, a wydmy rzucają długie cienie na dolinki między sobą. Powietrze jest wtedy ciągle ciepłe, ale już nie parzy. Jaszczurki wychodzą na ostatni wieczorny patrol, żerując na owadach, które o tej porze są najaktywniejsze. W powietrzu pojawiają się ćmy, a za nimi nietoperze – wieczór to pora zmiany warty.

Z wydmy widać panoramę, która nie zmieniła się od tysięcy lat. Zielony, pofałdowany dywan borów sosnowych, tu i ówdzie przetykany jaśniejszą zielenią brzóz, ciągnie się we wszystkich kierunkach. Nie widać żadnego budynku, żadnej drogi, żadnego znaku obecności ludzi. W dolinkach między wydmami unosi się lekka mgła – piasek oddaje ciepło szybciej niż powietrze, i ta różnica temperatur tworzy delikatny opar, który sprawia, że las wygląda jak zanurzony w chmurze.

Gdzieś w oddali odzywa się lelek – ptak o dziwnym, wibrującym głosie, który aktywny jest wyłącznie o zmierzchu i w nocy. Jego mruczące trele, przypominające dalekie terkotanie silnika, to jeden z najbardziej charakterystycznych dźwięków letnich nocy w puszczy. Lelek żywi się ćmami i chrząszczami, które łapie w locie swoim szerokim, otoczonym sztywnymi piórkami dziobem. Jest równie związany z piaszczystymi, suchymi lasami jak jaszczurka zwinka – oboje potrzebują otwartych, nasłonecznionych przestrzeni, których las czysto sosnowy dostarcza w obfitości.

Jak dotrzeć i na co uważać

Najbardziej widowiskowe wydmy śródlądowe Puszczy Noteckiej znajdują się w okolicach wsi Chojno, dostępnej drogą wojewódzką numer 150 prowadzącą od Wronek. Po lewej stronie drogi, jadąc na zachód, pojawia się tablica z napisem wskazującym na wydmy – stamtąd prowadzi piaszczysta droga do jednej z najwyższych odsłoniętych wydm w okolicy. Dojazd jest możliwy samochodem, choć ostatni odcinek wymaga ostrożności na piaszczystym podłożu.

Latem warto zabrać ze sobą dużo wody, nakrycie głowy i buty z grubszą podeszwą – piasek potrafi poważnie nagrzać się w słoneczne dni. Na szczyty wydm prowadzą strome podejścia, gdzie nogi grzęzną po kostki, więc kondycja przydaje się bardziej niż na przeciętnym nizinnym szlaku. W puszczy obowiązuje zakaz wjazdu na drogi leśne bez zezwolenia, ale wyznaczone szlaki piesze i rowerowe prowadzą przez najbardziej atrakcyjne tereny. Warto też pamiętać, że w suchym borze sosnowym ryzyko pożaru latem jest najwyższe w roku – dlatego grillowanie i rozpalanie ognisk w lesie jest absolutnie zakazane.

Puszcza Notecka latem to dowód na to, że przyroda nie potrzebuje tropików, żeby zaskakiwać. Wystarczy piasek, sosny, trzydzieści stopni w cieniu i jedna mała jaszczurka, która biega po tym wszystkim, jakby upał był jej najlepszym przyjacielem. Bo w pewnym sensie – jest.