Przejdź do treści

Rezerwat Bytyńskie Brzęki – drzewo, o którym nie słyszałeś

Jesień w Lesie Bytyńskim pachnie inaczej niż w innych lasach. Coś słodkawego, owocowego, prawie jak kompot z jabłek zapomniany na parapecie. Źródłem tego zapachu są drobne, brunatne owoce rozsypane po ściółce – owoce drzewa, którego nazwa brzmi jak przekleństwo wypowiedziane przez kogoś, kto właśnie uderzył się w palec: brzęk.

Jarząb brekinia, bo tak oficjalnie nazywa się brzęk, to jedno z najrzadszych rodzimych drzew w Polsce. Spokrewniony z pospolitą jarzębiną, wygląda jednak zupełnie inaczej – jego liście przypominają raczej liście klonu niż charakterystyczne pierzaste liście jarzębiny, a owoce są drobne, twarde i smaczne dopiero po pierwszych mrozach, kiedy skrobia zamienia się w cukier. W Polsce gatunek ten osiąga północno-wschodnią granicę swojego europejskiego zasięgu, co oznacza, że każde jego stanowisko jest na granicy możliwości biologicznych. Brzęk nie powinien tu rosnąć – a jednak rośnie. I to w Wielkopolsce ma jedne z najważniejszych ostoi.

Sto trzydzieści osiem drzew na piętnastu hektarach

Rezerwat Bytyńskie Brzęki leży w gminie Kaźmierz, w powiecie szamotulskim, trzydzieści trzy kilometry na zachód od Poznania. Piętnaście hektarów lasu grądowego, utworzone jako rezerwat w 1959 roku – wówczas jeszcze pod innymi granicami administracyjnymi, a obecny kształt prawny nadany rozporządzeniem Wojewody Wielkopolskiego z 2003 roku. Cel ochrony: jedno z większych w Wielkopolsce stanowisk jarzębu brekinii.

Inwentaryzacja wykazała tu 138 zinwentaryzowanych brzęków o pierśnicy od 8 do 42 centymetrów i maksymalnej wysokości 24 metrów. To dużo jak na gatunek, który w całej Polsce objęty jest ścisłą ochroną od 1946 roku i którego stanowiska liczy się nie w tysiącach, ale w dziesiątkach. Największy rezerwat brzękowy w kraju – Brzęki imienia Zygmunta Czubińskiego w Borach Tucholskich – ma ponad sto hektarów, ale to wyjątek. Większość stanowisk to kilka, kilkanaście drzew rozproszonych w lasach, o których istnieniu wiedzą tylko leśnicy i nieliczni botanicy.

Bytyńskie Brzęki wyróżniają się nie tylko liczbą drzew, ale i tym, co botanicy nazywają dynamiką populacji. W podszycie rezerwatu rosną liczne naloty brzęka – młode siewki, które kiełkują z nasion i powoli torują sobie drogę ku światłu przez gęsty strop grabów i dębów. To oznacza, że populacja się odnawia, że brzęki nie są tu reliktem skazanym na wymarcie, lecz żywym, rozmnażającym się gatunkiem. W wielu innych rezerwatach brzękowych takiego odnowienia nie ma – stare drzewa stoją, ale młodych brak, co oznacza, że populacja powoli gaśnie.

Las grądowy – las, który pachnie historią

Rezerwat chroni nie tylko brzęki. Chroni również zbiorowisko, w którym te drzewa rosną – las grądowy, czyli wielogatunkowy las liściasty typowy dla żyznych gleb nizinnych Europy Środkowej. Grąd to las o złożonej strukturze: kilka pięter drzewostanu, bogaty podszyt krzewów, rozwinięte runo leśne pełne gatunków zielnych. W Bytyńskich Brzękach drzewostan tworzą dęby, graby, brzozy, sosny i modrzewie w wieku od siedemdziesięciu do stu dwudziestu lat. Niektóre dęby osiągnęły rozmiary pomnikowe i stoją tu jak kolumny katedry, utrzymując wysoki, cienisty strop liści.

W warstwie krzewów i runa rezerwat kryje kolejne skarby. Wawrzynek wilczełyko – krzew o jaskraworóżowych kwiatach pojawiających się wczesną wiosną, zanim rozwiną się liście – jest tu stosunkowo liczny. Ten gatunek, objęty ścisłą ochroną, kwitnie w lutym lub marcu i jest jedną z pierwszych oznak wiosny w polskich lasach. Jego owoce – błyszczące, czerwone pestkowce – są silnie trujące, ale piękne. Obok wawrzynka rośnie wiciokrzew pomorski – pnącze o pachnących kwiatach, którego zasięg w Polsce ogranicza się do zachodniej części kraju i które w Wielkopolsce ma tu jedno z nielicznych stanowisk.

Brzęk – drzewo z charakterem

Dlaczego brzęk jest taki rzadki? Nie dlatego, że jest wybredny. Wręcz przeciwnie – jarząb brekinia potrafi rosnąć na różnych glebach, znosi mróz, suszę i częściowe zacienienie. Problem leży gdzie indziej: brzęk rośnie wolno, owocuje nieregularnie, a jego nasiona mają niską zdolność kiełkowania. W konkurencji z szybko rosnącymi gatunkami jak grab czy jawor brzęk przegrywa wyścig o światło. Potrzebuje luk w koronach drzew – miejsc, gdzie stare drzewo upadło i wpuściło słońce na dno lasu. Bez takich luk siewki brzęka nie mają szans.

Dawniej takie luki powstawały naturalnie – wiatry, burze i starzenie się drzew tworzyły mozaikę jasnych i ciemnych miejsc w lesie. Ale współczesna gospodarka leśna, nastawiona na równomierny, zwarty drzewostan, eliminuje luki i tym samym odbiera brzękowi przestrzeń do życia. Dlatego ochrona czynna – celowe tworzenie prześwietleń, usuwanie nadmiernie rozrośniętych grabów, powstrzymywanie ekspansji jaworu – jest kluczowa dla przetrwania gatunku.

Ciekawostką jest samo drewno brzęka. Jest niezwykle twarde, gęste i pięknie usłojone – w dawnych wiekach ceniono je do wyrobu instrumentów muzycznych, kół zębatych w młynach i precyzyjnych narzędzi. Nazwa „brzęk„ pochodzi prawdopodobnie od dźwięku, jaki wydaje drewno tego gatunku po uderzeniu – metalicznego, wyraźnego, rezonującego. Inne źródła wiążą nazwę z „brzęczeniem” pszczół nad kwitnącym drzewem, którego kwiaty są cennym źródłem nektaru.

Jeszcze ciekawszy jest mechanizm rozmnażania brzęka. Oprócz nasion, gatunek ten potrafi rozmnażać się wegetatywnie – z odrostów korzeniowych. Stare drzewa, nawet uszkodzone przez wiatr lub chorobę, potrafią wypuścić z korzeni nowe pędy, które z czasem stają się samodzielnymi drzewami. W ten sposób jedno drzewo może dać początek całej kępie brzęków, genetycznie identycznych, ale wyglądających jak oddzielne osobniki. Badania genetyczne prowadzone w ramach projektu ochrony zasobów genowych, realizowanego przez Leśny Bank Genów Kostrzyca, wykazały, że populacje brzęka w różnych rezerwatach różnią się między sobą na poziomie DNA – co oznacza, że każde stanowisko jest unikalne i niepowtarzalne, a jego utrata byłaby stratą nie tylko ilościową, ale i jakościową.

Las Bytyński – więcej niż jeden rezerwat

Bytyńskie Brzęki to nie jedyny rezerwat w kompleksie Lasu Bytyńskiego. Nieopodal, również na południe od wsi Bytyń, leży rezerwat Brzęki przy Starej Gajówce – mniejszy, niespełna siedem hektarów, ale chroniący kolejne trzydzieści siedem egzemplarzy brzęka, z których część osiąga wymiary pomnikowe, przekraczając dwadzieścia metrów wysokości. Jeszcze dalej – rezerwat Huby Grzebieniskie, powołany w 2002 roku w celu ochrony obuwika pospolitego, jednego z najpiękniejszych i najrzadszych storczyków europejskich. I rezerwat Duszniczki, chroniący fragment lasu z modrzewiem polskim – podgatunkiem modrzewia europejskiego, który w Polsce ma status reliktu.

Razem te rezerwaty tworzą coś w rodzaju archipelagu przyrodniczego – wyspy dzikiej natury w morzu lasów gospodarczych i pól uprawnych. Każda wyspa chroni inny gatunek, inny typ lasu, inny fragment historii przyrodniczej Wielkopolski. I każda jest za mała, żeby przetrwać sama – ich siła leży w bliskości, w tym, że razem tworzą mozaikę siedlisk wystarczająco dużą, by utrzymać populacje gatunków, które z pojedynczego piętnaastohektarowego fragmentu lasu dawno by zniknęły.

Jak tu dotrzeć i co zobaczyć

Las Bytyński leży przy drodze z Buku do Kaźmierza, mniej więcej w połowie drogi między Poznaniem a Nowym Tomyślem. Dojazd samochodem z Poznania zajmuje około czterdziestu minut. Nie ma tu parkingu, tablic informacyjnych ani ścieżki dydaktycznej – rezerwat jest rezerwatem w najczystszej formie, co oznacza, że można po nim chodzić po wyznaczonych drogach leśnych, ale nie należy spodziewać się infrastruktury turystycznej.

Najlepszą porą na wizytę jest wczesna wiosna – marzec i kwiecień – kiedy kwitnie wawrzynek wilczełyko i las jest jeszcze przejrzysty, bez liści, co pozwala dostrzec bryły brzęków na tle szarych pni grabów. Druga dobra pora to jesień, kiedy owoce brzęka leżą na ściółce i powietrze pachnie tym charakterystycznym, słodkawym aromatem, który nie ma odpowiednika w żadnym innym polskim lesie.

Las Bytyński kryje w sobie jeszcze jedną historię – ciemną i bolesną. W czasie II wojny światowej na tych terenach Niemcy dokonywali egzekucji na polskiej ludności cywilnej. Zbiorowe mogiły ofiar znajdują się w pobliżu obu rezerwatów brzękowych. To miejsce, w którym przyroda i historia splatają się w sposób szczególny – las, który chroni jedne z najrzadszych drzew w Polsce, jest jednocześnie cmentarzem ludzi, którzy zginęli w obronie tego samego kraju. Brzęki rosną nad ich grobami od ponad osiemdziesięciu lat, ciche i cierpliwe, obojętne na ludzkie tragedie i ludzkie starania o ich ochronę. Rosną, bo takie mają na siebie plany.