Kiedy na łąkach pod Poznaniem pojawiają się pierwsze lancetowate liście szczawiu, oznacza to jedno – zima oficjalnie przegrała. A w kuchni zaczyna się sezon na jedną z najstarszych polskich zup, której kwaśny smak smakuje jak sam maj.
Są potrawy, które oznajmiają porę roku lepiej niż kalendarz. Bigos mówi o zimie, chłodnik o lecie, żurek o Wielkanocy. A zupa szczawiowa? Zupa szczawiowa mówi: jest kwiecień, może początek maja, śnieg odszedł na dobre, a na łąkach rośnie coś, co babcie zbierały gołymi rękami, zanim ktokolwiek wymyślił słowo „superfoods”.
Szczaw zwyczajny – po łacinie Rumex acetosa – to bylina z rodziny rdestowatych, która występuje pospolicie w całej Polsce. Rośnie na łąkach, przydrożach, nieużytkach, w ogródkach, między płotami. Osiąga od trzydziestu do stu centymetrów wysokości, ma charakterystyczne lancetowate liście o głębokim zielonym kolorze i lekko błyszczącej powierzchni. Jego najważniejsza cecha – kwaśny, wyrazisty smak – pochodzi od kwasu szczawiowego, związku, od którego roślina wzięła swoją polską i łacińską nazwę.
Roślina, która przyszła z Azji
Szczaw trafił do Europy prawdopodobnie z krajów azjatyckich, gdzie był stosowany w medycynie ludowej jako środek moczopędny i przeciwgorączkowy. Na polskich łąkach zadomowił się tak dobrze, że większość ludzi uważa go za roślinę rodzimą – a nawet za pospolity chwast. I jest w tym ziarno prawdy: szczaw lubi gleby bogate w azot, rozprzestrzenia się zarówno przez nasiona, jak i przez rozłogi, i potrafi tworzyć gęste, rozrośnięte populacje, z którymi ogrodnik nie chce mieć do czynienia.
Ale ten sam chwast, który irytuje ogrodnika, zachwycał pokolenia polskich gospodyń. Szczaw zbierany wiosną – młody, delikatny, o intensywnym smaku – był jednym z pierwszych świeżych warzyw po długiej zimie. W czasach, gdy szklarnie nie istniały, a importowane warzywa były luksusem niewyobrażalnym, zielone liście szczawiu na łące oznaczały koniec monotonii kapusty kiszonej i suszonego grochu. Pierwszy szczaw roku był jak pierwszy promień słońca: oczywisty, a mimo to wywołujący radość.
Co kryje liść
Szczaw jest rośliną zaskakująco wartościową pod względem odżywczym. W stu gramach surowych liści znajdziesz zaledwie dwadzieścia dwa kilocalorie – to warzywo niemal bezkalorycznie. Ale za to bogate w witaminy C i A, potas, magnez, wapń, żelazo, a nawet kwasy omega-3 i omega-6. Zawiera błonnik, karotenoidy i polifenole o działaniu przeciwzapalnym. Gdyby szczaw miał agenta marketingowego, byłby gwiazdą zdrowej diety.
Jest jednak pewne „ale”, i dotyczy kwasu szczawiowego. Ten sam związek, który nadaje roślinie jej charakterystyczny smak, wiąże się z wapniem w organizmie, tworząc nierozpuszczalne szczawiany wapnia. W normalnych ilościach organizm radzi sobie z nimi bez problemu – wydalamy je z moczem. Ale osoby z tendencją do kamicy nerkowej powinny zachować umiar. Zawartość szczawianów w liściach waha się od 273 do 953 miligramów na sto gramów – dzienne bezpieczne spożycie to około 250 miligramów. Szczaw jest na tyle intensywny w smaku, że przekroczenie tej dawki nie jest łatwe – nikt nie zjada go kilogramami.
Gotowanie zmniejsza zawartość kwasu szczawiowego, bo część z niego przechodzi do wody. Dlatego zupa szczawiowa – w której liście są blanszowane – jest łagodniejsza niż surowa sałatka ze szczawiu. Dodatek śmietany lub jajka jeszcze bardziej neutralizuje kwasowość, bo wapń z nabiału wiąże szczawiany. Tradycyjna receptura, wypracowana przez pokolenia bez znajomości chemii, okazuje się chemicznie optymalna.
Zupa, która ma pięćset lat
Zupa szczawiowa pojawia się w polskich źródłach kulinarnych od kilku stuleci, choć jej forma zmieniała się z epoką. Najstarsza wersja to prawdopodobnie prosty wywar z liści szczawiu z dodatkiem kaszy lub chleba – zupa biedoty, z której nie robiło się ceremoniału. Z czasem wzbogaciła się o ziemniaki, jajka, śmietanę, a w zamożniejszych kuchniach – o rosół mięsny jako bazę.
Współczesna wersja to kompromis między tradycją a wygodą. Bulion warzywny lub lekki rosół drobiowy, ziemniaki, liście szczawiu dodane pod koniec gotowania, żeby nie straciły koloru i witamin, jajka na twardo, łyżka śmietany. Prosta, szybka, tania – a jednocześnie pełna smaku, którego nie da się odtworzyć żadnym substytutem.
Przepis na zupę szczawiową
Na cztery porcje potrzebujesz: pół kilograma młodych liści szczawiu, cztery-pięć średnich ziemniaków, litr bulionu warzywnego, jedną cebulę, dwa ząbki czosnku, dwie łyżki masła, cztery jajka, dwieście mililitrów śmietany osiemnastoprocentowej, sól i pieprz do smaku.
Szczaw umyj dokładnie, odetnij grubsze łodygi, liście pokrój w paski. Ziemniaki obierz i pokrój w kostkę. Cebulę posiekaj drobno.
Na maśle zeszklij cebulę, dodaj czosnek, smaż minutę. Wrzuć ziemniaki, zalej bulionem. Gotuj piętnaście minut, aż ziemniaki będą miękkie. Dodaj szczaw i gotuj jeszcze trzy do pięciu minut – liście zmienią kolor z jaskrawozielonego na oliwkowy. Nie gotuj dłużej, bo stracą smak.
Jajka ugotuj osobno na twardo – siedem minut od zagotowania. Obierz i przekrój na połówki. Zupę dopraw solą i pieprzem, zdejmij z ognia, wmieszaj śmietanę. Podawaj z połówkami jaj i kromką chleba.
Czas przygotowania: trzydzieści minut. Koszt składników na cztery porcje: osiem do dwunastu złotych, jeśli szczaw zbierzesz sam – praktycznie za darmo.
Wariant dla odważnych: zamiast gotować szczaw w zupie, możesz zblanszować go osobno – wrzucić na trzydzieści sekund do wrzątku, a potem natychmiast do lodowatej wody. Dzięki temu liście zachowają jaskrawozielony kolor i wyrazisty smak, który blaknie przy długim gotowaniu. Zblanszowany szczaw dodajesz do gotowej zupy tuż przed podaniem. Efekt wizualny jest spektakularny – zupa wygląda jak wiosna w talerzu, nie jak jesienny staw. Wersja zimowa? Szczaw doskonale się mrozi – umyte, osuszone liście zapakowane w woreczki wytrzymują w zamrażarce pół roku bez utraty smaku. Jedna letnia zbiórka może zasilić kuchnię do Bożego Narodzenia.
Szczaw z łąki kontra szczaw z Ameryki Południowej
Sezon na świeży szczaw trwa od kwietnia do czerwca – potem liście stają się zbyt twarde i gorzkie. To wąskie okno sprawia, że szczaw jest warzywem prawdziwie sezonowym, niemożliwym do zafałszowania przez globalny łańcuch dostaw. Nikt nie importuje szczawiu z drugiego końca świata – nie ma to sensu ekonomicznego ani logistycznego. Szczaw albo rośnie pod twoimi stopami, albo czeka na ciebie w słoiku z ubiegłorocznych zapasów.
I w tym tkwi jego ekologiczna przewaga. Liście szczawiu z łąki za miastem mają zerowy ślad transportowy. Nie wymagały szklarni, nawodnienia, nawożenia chemicznego, opakowań, chłodni. Wyrosły same, karmione deszczem i azotem z gleby, zbierane ręcznie, przeniesione w siatce do kuchni. Trudno znaleźć składnik o mniejszym wpływie na środowisko.
Porównaj to z dowolnym egzotycznym „superfoodem” – nasionami chia z Meksyku, jagodami goji z Chin, awokado z Peru. Każdy z nich wymaga transportu lotniczego lub morskiego, chłodzenia, pakowania w atmosferze ochronnej. Każdy zostawia ślad węglowy wielokrotnie większy niż garść liści zebranych na spacerze za miastem. Szczaw to superfood, który rósł w Wielkopolsce, zanim ktokolwiek wymyślił to słowo.
Zbieraj albo sadź
Szczaw rośnie dziko na łąkach, w parkach, na miedzach – ale zbierając go, wybieraj miejsca oddalone od ruchliwych dróg, pól opryskiwanych pestycydami i terenów przemysłowych. Liście chłoną metale ciężkie z gleby, więc lokalizacja ma znaczenie. Najlepszy szczaw to ten z ekologicznego ogródka lub z czystej łąki, najlepiej położonej na uboczu.
Jeśli masz balkon lub parapet – szczaw da się uprawiać w doniczce. To roślina wieloletnia, mrozoodporna, niewymagająca szczególnej pielęgnacji. Garść nasion, regularne podlewanie i słoneczne stanowisko – i masz własne źródło witaminy C na wyciągnięcie ręki, od kwietnia do późnego lata. Jeden krzaczek szczawiu produkuje liście przez kilka lat, odrastając co wiosnę z korzenia.
Zupa szczawiowa to nie muzealny eksponat kuchni babci. To potrawa, która łączy sezonowość, lokalność, niski koszt i wysoki smak – cztery rzeczy, o których mówi współczesna ekologia żywności, choć babcie praktykowały je instynktownie, zanim ktokolwiek zaczął o tym pisać artykuły. We Francji szczaw jest składnikiem sosów do ryb i makaronów. W Skandynawii dodaje się go do sałatek z dodatkiem koziego sera. W Polsce – wciąż przede wszystkim zupa, ale to akurat nie wymaga poprawek. Niektóre rzeczy są doskonałe w swojej prostej, oryginalnej formie.
