Czwarta czterdzieści rano, przełom maja i czerwca. Kajak zsunięty na wodę, wiosło w dłoni, a dookoła – cisza tak gęsta, że słychać w niej bicie własnego serca. Na Noteci o świcie czas działa inaczej.
Mgła leży na wodzie jak pościel, z której rzeka jeszcze się nie obudziła. Wiosło zanurza się cicho, prawie bez oporu – Noteć w tym miejscu ma prąd tak leniwy, że kajak przesuwa się po powierzchni bardziej z rozpędu niż z nurtu. Z lewej strony, gdzieś za ścianą trzcin, odzywa się bąk – ten dźwięk, głęboki i rezonujący jak dmuchnięcie w pustą butelkę, jest jednym z najbardziej charakterystycznych głosów polskich mokradeł. Bąk nie śpiewa. Bąk buczy. I robi to tylko o świcie i o zmierzchu, jakby wiedział, że cisza jest warunkiem koniecznym dobrego występu.
Rzeka z dwoma twarzami
Noteć to największy dopływ Warty i siódma pod względem długości rzeka w Polsce – 390 kilometrów od źródeł na Pojezierzu Kujawskim do ujścia w Santoku, dziesięć kilometrów na wschód od Gorzowa Wielkopolskiego. Dzieli się na dwa zupełnie różne odcinki: Noteć Górną, od źródła do Nakła nad Notecią (204 kilometry), i Noteć Dolną, od Nakła do ujścia (186 kilometrów). Ta dwudzielność nie jest tylko kwestią geografii – to kwestia charakteru.
Noteć Górna przepływa przez ciąg jezior, meandruje wąską doliną wśród łąk i lasów, ma w sobie coś z rzeki dzikiej i nieprzewidywalnej. Noteć Dolna to inna historia. Od XVIII wieku była intensywnie regulowana na potrzeby żeglugi – budowa Kanału Bydgoskiego w 1774 roku włączyła ją w szlak łączący Wisłę z Odrą, a wielka przebudowa z lat 1905-1915 zamieniła ją w drogę wodną dla barek o nośności ponad 500 ton. Przekopano 105 zakoli, skracając bieg rzeki o prawie 30 kilometrów. Zbudowano 14 stopni wodnych z jazami i śluzami. Noteć stała się rzeką pracującą – i pracowała ciężko aż do lat osiemdziesiątych XX wieku, kiedy żegluga towarowa zaczęła zamierać.
Dziś, czterdzieści lat po ostatniej barce, Noteć żyje w dziwnym zawieszeniu. Infrastruktura żeglugowa wciąż istnieje – śluzy działają, jazy stoją – ale rzeka powoli odzyskuje to, co straciła. Trzciny wracają na brzegi. Ryby wracają pod jazy. Ptaki wracają na łąki. Noteć nie jest już rzeką dziką, ale nie jest też rzeką ujarzmioną. Jest rzeką, która dostała drugą szansę.
Czternaście śluz i jeden zegar
Dla kajakarza Noteć Dolna to szlak unikalny w skali kraju. Na 137 kilometrach uregulowanego odcinka czeka 14 stopni wodnych – tylu nie znajdzie się na żadnej innej rzece w Wielkopolsce i okolicach. Każdy stopień obsługuje jaz lub śluza, często zabytkowa, pamiętająca czasy pruskiej administracji wodnej. Kajak można przeprowadzić przez śluzę (za niewielką opłatą) lub przenieść brzegiem – przenoska trwa zwykle kilka minut i jest krótka, rzadko dłuższa niż 80 metrów.
Śluzy nadają spływowi Notecią specyficzny rytm. Każda jest przystankiem – miejscem, gdzie trzeba się zatrzymać, porozmawiać ze śluzowym (jeśli jest), poczekać na napełnienie komory. Ten wymuszony postój robi coś z czasem. Zwalnia go. Na Drunie czy Gwdzie kajak pędzi z nurtem i liczy kilometry. Na Noteci – liczy śluzy. Między jedną a drugą płynie się godzinę, czasem dwie, przez świat, który z poziomu wody wygląda jak diorama w muzeum przyrodniczym: płaskie łąki, rząd wierzb na horyzoncie, czapla nieruchoma jak kołek w wodzie.
Ptasi raj w pradolinie
Dolina Noteci to jeden z najważniejszych korytarzy ekologicznych w Polsce. Rzeka płynie Pradoliną Toruńsko-Eberswaldzką – szerokim, płaskim obniżeniem, które lodowiec wyżłobił tysiące lat temu i które do dziś jest jedną z naturalnych dróg migracji ptaków między Europą Zachodnią a Wschodnią. Wiosną i jesienią dolina zapełnia się gatunkami, których nie zobaczy się w żadnym parku miejskim: żurawiami, gęgawami, łabędziami, cyraneczkami. Na podmokłych łąkach gniazdują czajki, rycyki i kuliki. W trzcinach ukrywa się bąk i bączek – ten drugi jest jednym z najmniejszych przedstawicieli czapli w Europie, wielkości gołębia, z upierzeniem w barwach suchego sitowia, które czyni go praktycznie niewidocznym.
Gwiazda ornitologiczna Noteci to bocian czarny. W przeciwieństwie do swojego białego kuzyna, bocian czarny unika ludzi – gniazduje w starych, odległych lasach, a na żerowiska lata nad rzeki i stawy, gdzie poluje na ryby i płazy. Jest dużo rzadszy niż bocian biały i dużo trudniejszy do zobaczenia. Ale o świcie, kiedy mgła jeszcze leży na łąkach, a jedynym dźwiękiem jest plusk wiosła, szansa rośnie. Bocian czarny lubi ciszę równie mocno jak kajakarz, który wstaje przed piątą.
Dawna droga, nowy szlak
Historia żeglugi na Noteci to opowieść o ambicjach, które przerosły rzeczywistość. Kanał Bydgoski, oddany w 1774 roku, był jednym z najważniejszych projektów infrastrukturalnych ówczesnej Europy – połączył dwa największe polskie dorzecza, Wisły i Odry, tworząc szlak handlowy o strategicznym znaczeniu. Przez następne dwa stulecia Noteć była tętnicą transportową: płynęły nią drewno, zboże, cukier, węgiel. W szczytowym okresie, na początku XX wieku, ruch na rzece był tak intensywny, że wprowadzono regulamin ruchu wodnego przypominający przepisy drogowe.
Upadek przyszedł szybko. Rozwój kolei i dróg sprawił, że transport wodny stawał się coraz mniej opłacalny. W latach osiemdziesiątych zaczęły znikać firmy żeglugowe. W dziewięćdziesiątych zaprzestano prac bagrowniczych – dno rzeki zaczęło się zamulać, a głębokość spłycać. Ostatnia barka towarowa przeszła Notecią gdzieś na przełomie wieków. Porty zarosły trawą. Magazyny zmieniły się w ruiny lub zostały rozebrane.
Ale tam, gdzie umarł transport, narodziła się turystyka. Noteć wchodzi w skład Wielkiej Pętli Wielkopolski – okrężnego szlaku wodnego o długości blisko 690 kilometrów, łączącego Wartę, Noteć, Kanał Bydgoski i system jezior konińskich. Na przełomie XX i XXI wieku w Czarnkowie i Drawsku wybudowano nowoczesne przystanie wodne – mariny z zapleczem sanitarnym, polami namiotowymi i wypożyczalniami sprzętu. Stare śluzy, zamiast znikać, stały się atrakcją turystyczną – każda ma swoją historię, swój mechanizm i swojego śluzowego, który chętnie opowie, jak to wszystko działa.
Świt jako metoda
Można płynąć Notecią o każdej porze dnia. Większość spływów zorganizowanych startuje między dziewiątą a dziesiątą, kiedy słońce jest już wysoko, kanapki zapakowane, a nastroje grupowe. Ale Noteć o tej porze to zupełnie inna rzeka niż Noteć o świcie. W południe widzisz krajobraz. O świcie – jesteś jego częścią.
Różnica jest fizjologiczna, nie tylko estetyczna. O czwartej, piątej rano światło ma inną temperaturę barwową – jest złote, miękkie, pochyłe. Cienie są długie. Woda wygląda jak rtęć. Powietrze jest chłodniejsze i gęstsze, co sprawia, że dźwięki niosą się dalej i wyraźniej. Plusk ryby słychać z pięćdziesięciu metrów. Stukanie dzięcioła – z dwustu. O świcie Noteć ma akustykę sali koncertowej, a program jest wyłącznie ptasi.
Żeby to przeżyć, trzeba spełnić jeden warunek: zanocować nad rzeką. Pola biwakowe przy Noteci są dobrze przygotowane – zwłaszcza te przy marinach w Czarnkowie i Drawsku. Można też rozbić namiot w jednym z wielu nieformalnych miejsc na brzegu, choć warto upewnić się, że nie stoi się na terenie prywatnym. Budzik na czwartą trzydzieści. Kajak na wodzie o piątej. Termos z kawą w kokpicie. I cisza, która jest tak głęboka, że słychać w niej, jak mgła opada na łąki.
Skąd zacząć
Najlepszy punkt startowy na Noteci Dolnej to Ujście (nie mylić z ujściem rzeki do Warty – Ujście to miejscowość przy drodze nr 11 z Piły do Poznania). Stamtąd rzeka płynie na zachód przez Czarnków, Wieleń i Drezdenko do Santoka, gdzie łączy się z Wartą. Cały odcinek to około 140 kilometrów – na spokojny spływ z biwakowaniem potrzeba pięciu do siedmiu dni. Kto ma mniej czasu, może wybrać fragment: Czarnków-Wieleń to ładny, dwudniowy odcinek z noclegiem na przystani, a sam Czarnków ma zabytkowy rynek i średniowieczny kościół, które warto zobaczyć po wyjściu z kajaka.
Noteć jest rzeką łatwą technicznie – brak przeszkód wodnych poza śluzami, minimalny nurt, szerokie koryto. Nadaje się dla rodzin z dziećmi, pod warunkiem że dzieci wytrzymają tempo, które jest bliższe medytacji niż przygodzie. Jedyne, na co warto uważać, to sporadyczny ruch motorowy – choć barek towarowych dawno nie ma, zdarzają się jachty rekreacyjne, zwłaszcza na odcinku wchodzącym w skład Wielkiej Pętli.
Sezon kajakowy trwa od maja do września. Śluzy poza sezonem letnim bywają nieczynne w weekendy – warto wcześniej zadzwonić i ustalić godziny otwarcia. Ale najlepsza pora to przełom maja i czerwca, kiedy dni są najdłuższe, świty najwcześniejsze, a Noteć śpiewa pełnym składem.
Pod powierzchnią – życie, którego nie widać z kajaka
Noteć to rzeka, w której woda ma barwę mocnej herbaty – efekt substancji humusowych wypłukiwanych z torfowisk w dolinie. Ta ciemna woda sprawia, że życie pod powierzchnią jest trudne do zaobserwowania, ale jest tam bogate. W Noteci żyją szczupaki, okonie, leszcze, płocie i liny. Pod jazami, gdzie woda napowietrza się po przejściu przez progi, koncentrują się ryby drapieżne – to tam najchętniej polują też czaple i kormorany, siedząc na betonowych ostrogach z cierpliwością, której pozazdrościłby im każdy wędkarz.
Na dnie, wśród kamieni i zamulonych resztek drewna, żyją raki i larwy chruścików – owadów, których obecność jest jednym z najlepszych wskaźników czystości wody. Dorosłe chruściki wyglądają jak niepozorne ćmy i latają nad rzeką wieczorami, tworząc falujące chmury w smugach zachodzącego słońca. W Sierakowskim Parku Krajobrazowym, przez który przepływa pobliska Warta, odkryto stanowisko rzadkiego chruścika objętego ochroną – krzynicznii wilgotki, jedynego chruścika w Polsce, który jest gatunkiem chronionym. Noteć nie ma tak dobrze zbadanej entomofauny, ale jej torfowiskowe dopływy – zwłaszcza Miała, wypływająca z serca Puszczy Noteckiej – kryją z pewnością nie jedno jeszcze odkrycie.
Trzeba tylko wstać wystarczająco wcześnie, żeby to usłyszeć.
