Przejdź do treści

Ile plastiku zjadasz tygodniowo – karta kredytowa na talerzu

Pięć gramów plastiku tygodniowo. Tyle waży karta kredytowa. I tyle – według raportu Światowego Funduszu na rzecz Przyrody – trafia do twojego organizmu z jedzeniem, piciem i powietrzem. Nie widzisz tego. Nie czujesz. Ale twoje ciało pamięta.

Przeczytaj to zdanie jeszcze raz: co tydzień zjadasz plastik o masie karty kredytowej. Nie metaforycznie, nie w przenośni – dosłownie. Mikroskopijne fragmenty tworzyw sztucznych, mniejsze od milimetra, trafiają do twojego organizmu z każdym posiłkiem, każdą szklanką wody, każdym oddechem. Rocznie to daje około dwustu pięćdziesięciu gramów – ćwierć kilograma czystego plastiku, który przechodzi przez twój układ pokarmowy, a częściowo – jak pokazują najnowsze badania – osadza się w tkankach.

Skąd się bierze plastik na talerzu

Raport zlecony przez WWF i opracowany przez naukowców z australijskiego Uniwersytetu w Newcastle przeanalizował dane z pięćdziesięciu badań prowadzonych na całym świecie. Wynik: przeciętny człowiek przyjmuje tygodniowo do dwóch tysięcy cząstek mikroplastiku, co odpowiada około pięciu gramom tworzywa. Główne źródło – odpowiedzialne za niemal dziewięćdziesiąt procent przyjmowanego plastiku – to woda. Zarówno kranowa, jak i butelkowana. W Europie około siedemdziesiąt dwa procent próbek wody z kranu zawierało mikrodrobiny plastiku.

Ale woda to dopiero początek. Mikroplastik znaleziono w soli kuchennej – zarówno morskiej, jak i kamiennej. W miodzie. W piwie. W owocach morza – oczywiście, bo ryby i skorupiaki zjadają drobiny plastiku, biorąc je za plankton, a my zjadamy ryby. Na dnie Rowu Mariańskiego – jedenaście kilometrów pod powierzchnią oceanu – skorupiaki miały w żołądkach fragmenty tworzyw sztucznych. Zamrożony mikroplastik znaleziono w lodach Arktyki. Znaleziono go na niedostępnych szczytach Pirenejów. Jest dosłownie wszędzie.

Mniej oczywiste źródła to przedmioty codziennego użytku. Plastikowe deski do krojenia – każde uderzenie noża odrywa mikrodrobiny, które mieszają się z jedzeniem. Plastikowe butelki wielokrotnie napełniane gorącymi płynami – ciepło przyspiesza uwalnianie cząstek z tworzywa. Torebki herbaty z PET lub polipropylenu – kanadyjskie badania wykazały, że w jednej filiżance herbaty zaparzonej w plastikowej torebce pływa nawet kilkanaście miliardów nanodrobin plastiku. Gotowanie w plastikowych woreczkach, pieczenie w rękawach foliowych, przechowywanie gorącego jedzenia w plastikowych pojemnikach – każda z tych czynności to dodatkowa dawka.

Pięć gramów – dużo czy mało

Pięć gramów to masa jednej kostki cukru. To masa jednego arkusza papieru. To niewiele – ale to pięć gramów tworzywa sztucznego, którego organizm nie potrafi strawić, rozłożyć ani wykorzystać. Plastik przechodzi przez układ pokarmowy częściowo w niezmienionej formie, ale cząstki mniejsze od stu mikrometrów mogą przenikać przez ściany jelit do krwiobiegu. I tam zaczynają się pytania, na które nauka dopiero szuka odpowiedzi.

W 2022 roku holenderscy naukowcy opublikowali wyniki badań, w których po raz pierwszy wykryli mikroplastik w ludzkiej krwi. Próbki pobrano od dwudziestu dwóch zdrowych ochotników – w siedemnastu z nich znaleziono cząstki tworzyw sztucznych. Najczęściej PET – ten sam materiał, z którego robione są butelki na wodę – oraz polistyren i polietylen. Cząstki krążyły swobodnie w osoczu, co oznacza, że potrafiły przeniknąć przez barierę jelitową i dostać się do krwioobiegu.

Co to oznacza dla zdrowia? Na razie nie wiemy na pewno. Badania na zwierzętach sugerują, że mikrodrobiny plastiku mogą wywoływać stany zapalne, zaburzać mikrobiotę jelitową i potencjalnie przenikać do narządów wewnętrznych, w tym do mózgu. Ale badania na ludziach są dopiero w początkowej fazie. Nie ma jeszcze dowodów na bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy między spożyciem mikroplastiku a konkretnymi chorobami. Są jednak przesłanki – wystarczające, żeby naukowcy i organizacje zdrowotne traktowali temat poważnie. Plastik nie jest obojętny biologicznie – zawiera dodatki: plastyfikatory, stabilizatory UV, barwniki, środki uniepalniające. Wiele z tych substancji ma właściwości zaburzające gospodarkę hormonalną. Gdy mikrodrobina plastiku przenika do tkanki, niesie ze sobą koktajl chemikaliów, których nikt nie zapraszał do ludzkiego organizmu.

Liczby, które zostają w głowie

Żeby wyobrazić sobie skalę, potrzebujemy porównań. Pięć gramów tygodniowo to dwadzieścia jeden gramów miesięcznie. Dwieście pięćdziesiąt gramów rocznie. W ciągu dziesięciu lat – dwa i pół kilograma plastiku. W ciągu przeciętnego ludzkiego życia – piętnaście do dwudziestu kilogramów. To waga dużego plecaka turystycznego, tyle że zamiast rzeczy pakujesz w siebie fragmenty butelek, torebek i opakowań.

Globalnie: od 2000 roku wyprodukowano na Ziemi tyle plastiku, ile we wszystkich wcześniejszych dekadach razem wziętych. Produkcja rośnie o kilka procent rocznie. Do oceanów trafia co roku osiem milionów ton tworzyw sztucznych. Na dnie oceanów zalega szacunkowo czternaście milionów ton mikrocząsteczek. A każda z nich – zanim osiadła na dnie – przeszła przez ekosystem, w którym ktoś ją zjadł: plankton, ryba, ptak, ssak morski. I na końcu tego łańcucha – nierzadko – stoisz ty, z widelcem i talerz, na którym leży filet z dorsza.

Gdzie plastiku jest najwięcej

Nie wszystkie produkty są jednakowo obciążone. Woda butelkowana w plastiku zawiera więcej mikrodrobin niż woda z kranu – paradoksalnie, bo kupujemy butelkowaną „bo jest czystsza”. Owoce morza – zwłaszcza małże, ostrygi i krewetki, które zjadamy w całości – to jedne z najbardziej obciążonych źródeł. Sól morska zawiera więcej mikroplastiku niż sól kamienna, bo morza są bardziej zanieczyszczone niż podziemne złoża solne.

Ale mikroplastik nie trafia do organizmu tylko z jedzeniem. Pyl domowy zawiera mikrowłókna z ubrań syntetycznych – z poliestrowych koszulek, nylonowych skarpet, akrylowych swetrów. Każde pranie uwalnia setki tysięcy mikrowłókien do ścieków. Każde odkurzanie wzbija je w powietrze. Oddychasz plastikiem, którego nie widzisz, w mieszkaniu, które uważasz za czyste.

Mechanizm jest prosty i bezlitosny: pranie syntetycznego ubrania w pralce powoduje tarcie między włóknami, które odrywa mikroskopijne kawałki tworzywa. Te kawałki – zbyt małe, żeby zatrzymał je filtr pralki – trafiają ze ściekami do oczyszczalni. Oczyszczalnia wychwytuje większość, ale nie wszystko – reszta ląduje w rzekach, a stamtąd w morzu. A osad z oczyszczalni, bogaty w mikrowłókna, często trafia na pola uprawne jako nawóz. Kółko się zamyka: plastik z twojej koszulki wraca do ciebie przez marchewkę z grządki.

Osobny problem to tworzywa sztuczne w opakowaniach żywności. Mikroplastik uwalnia się z plastikowych tacek do mięsa, z folii stretch, z pojemników na jogurt. Im wyższa temperatura, im dłuższy kontakt, im bardziej kwaśna lub tłusta żywność – tym więcej cząstek migruje z opakowania do produktu. To dlatego eksperci odradzają podgrzewanie jedzenia w plastikowych pojemnikach w mikrofalówce – temperatura drastycznie przyspiesza uwalnianie mikrodrobin.

Co możesz z tym zrobić

Nie możesz wyeliminować mikroplastiku ze swojego życia. Jest zbyt wszechobecny, zbyt rozproszony, zbyt głęboko wpleciony w infrastrukturę codzienności. Ale możesz ograniczyć największe źródła ekspozycji. Pij wodę z kranu zamiast z plastikowych butelek – to eliminuje główne źródło mikrodrobin. Używaj drewnianej lub bambusowej deski do krojenia zamiast plastikowej. Nie podgrzewaj jedzenia w plastikowych pojemnikach – przekładaj na szklane lub ceramiczne. Parz herbatę z luźnych liści, nie z plastikowych torebek. Wybieraj ubrania z włókien naturalnych – bawełny, lnu, wełny – gdy to możliwe.

To nie rozwiąże problemu – ale zmniejszy twoją ekspozycję. Rozwiązanie systemowe wymaga działań na skalę globalną: ograniczenia produkcji jednorazowych tworzyw, lepszej gospodarki odpadami, rozwoju materiałów biodegradowalnych. Wymaga decyzji rządów i korporacji, nie tylko konsumentów. Od 2000 roku wyprodukowano na Ziemi tyle plastiku, ile we wszystkich wcześniejszych latach razem wziętych. Jeśli tempo produkcji się nie zmieni, do 2050 roku w oceanach będzie więcej plastiku niż ryb – mierząc masą. To nie prognoza ekologicznych aktywistów, to obliczenia naukowców opublikowane w recenzowanych czasopismach.

Ale jest coś, co konsument może zrobić natychmiast: uświadomić sobie, że plastik na talerzu to nie metafora. To fakt potwierdzony badaniami pięćdziesięciu zespołów naukowych z całego świata. Pięć gramów tygodniowo. Karta kredytowa, której nikt nie zamawiał, ale którą wszyscy płacimy – zdrowiem, o którego cenę dopiero zaczynamy pytać. I każdego tygodnia rachunek rośnie.